Czyściec błotny Stachys palustris

Czyściec błotny (Stachys palustris L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Występuje niemal w całej Europie i na obszarach Azji o klimacie umiarkowanym. W Azji Wschodniej i w Ameryce Północnej występują blisko spokrewnione gatunki włączane czasem w randze podgatunków do Stachys palustris sensu lato. Czyściec błotny rośnie na siedliskach podmokłych w różnych zbiorowiskach roślinnych oraz jako chwast wśród roślin okopowych. Dawniej gatunek ten wykorzystywany był jako roślina jadalna, paszowa i lecznicza.

Liście nakrzyżległe, dolne krótkoogonkowe (ogonek 2–3 mm długości), średnie i górne siedzące, czasem słabo obejmujące łodygę. Mają blaszkę liściową z obu stron przylegająco owłosioną, gęściej od dołu. Kształt jej jest wąskolancetowaty, o długości od 3 do 12 cm i szerokości od 0,7 do 3,5 cm. Wierzchołek liścia jest zaostrzony, nasada sercowata, a brzeg drobno piłkowany. Kwiaty zebrane po 4 do 10 (zwykle po 6) w nibyokółkach na szczycie łodygi, przy czym dolne okółki są odległe, a górne ścieśnione, tworząc kwiatostan kłosokształtny. Okółki wyrastają w kątach zielonych, lancetowatych podsadek, malejących i całobrzegich u góry, a w dolnej części kwiatostanu przypominających liście. Przy kwiatach znajdują się drobne (do 1 mm długości), szybko opadające przysadki. Kwiaty niemal siedzące (szypułka ma 1 mm długości). Kielich owłosiony, rurkowaty, z 10 żyłkami przewodzącymi, długości 6–10 mm, z ząbkami trójkątnie lancetowatymi, na końcach ościstymi, równej długości (ok. 3 mm). Podczas owocowania kielich rozszerza się dzwonkowato. Korona dwuwargowa długości 12-15 mm. Rurka długości ok. 7 mm kremowa, wewnątrz z pierścieniem włosków. Wargi liliowopurpurowe, jaśniej żyłkowane. Dolna warga jest ciemniejsza, ma wymiary 6 × 6 mm i podzielona jest na trzy łatki (środkowa nerkowata, boczne owalne). Górna warga nieco wysklepiona, mniejsza o wymiarach 3 × 2 mm. Pręciki 4, dwa zewnętrzne dłuższe, wewnętrzne krótsze. Główki pręcików ciemnopurpurowe, z pylnikami rozchylonymi pod kątem 180°. Słupek pojedynczy, na szczycie rozwidlony. Łodyga prosto wzniesiona lub w dolnej części nieco pokładająca się, o wysokości od 30 do 120 cm, krótko rozgałęziona w górnej części, zwykle silnie rozgałęziona od dołu. Czterogroniasta, jasnozielona, często od dołu purpurowo nabiegła. Pokryta mniej lub bardziej gęsto (zwłaszcza na krawędziach) sztywnymi włoskami skierowanymi do dołu, poza tym z krótkimi włoskami przylegającymi. Zwykle gruczołów brak lub występują zwłaszcza w górnej części łodygi. Owoce rozłupnia rozpadająca się na 4 jednonasienne rozłupki. Mają one kształt odwrotnie jajowaty i są tępo trójkanciaste. Na węższym końcu mają skośną, szorstką, niemal czworoboczną bliznę. Po stronie grzbietowej są wypukłe, od brzusznej – nieco spłaszczone z krawędzią podłużną pośrodku. Powierzchnia rozłupki jest niemal gładka i lekko błyszcząca, ciemnej barwy szarobrunatnej. Długość owocu wynosi 2,0–2,3 mm, szerokość 1,3–1,5 mm, grubość 1,1–1,3 mm. Masa 1000 rozłupek wynosi 1,5–2,0 g.

Biologia i występowanie


Gatunek preferuje siedliska mokre i wilgotne, o odczynie obojętnym, bardzo żyzne. Najlepiej rośnie w miejscach dobrze nasłonecznionych, ale spotykany jest także w półcieniu. Występuje wzdłuż rowów, rzek i na brzegach stawów, w wilgotnych zaroślach i lasach, na pastwiskach i przydrożach. Poza tym rośnie jako chwast w uprawach roślin okopowych, zwłaszcza na glebach ciężkich, zakwaszonych i mokrych. Unika gleb wapiennych.

Gatunek w wąskim ujęciu systematycznym Stachys palustris sensu stricto występuje w strefie klimatu umiarkowanego w Europie i Azji. Jest pospolity niemal na całym kontynencie europejskim, brak go tylko na Islandii i w południowej części Półwyspu Apenińskiego, na rozproszonych stanowiskach spotykany jest na Półwyspie Iberyjskim i na północnych krańcach kontynentu. W Azji rośnie w części środkowej i północnej, sięgając do Syberii na wschodzie. Granica południowa biegnie przez Mongolię, chiński region Sinciang, północny Pakistan i Iran oraz przez rejon Kaukazu. Nieliczne stanowiska znajdują się także w Azji Mniejszej. Jako roślina zawleczona i inwazyjna występuje we wschodniej Kanadzie i w północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych.
W Polsce jest to gatunek pospolity niemal na całym obszarze, tylko w górach występuje rzadziej, sporadycznie przekraczając wysokość 1000 m n.p.m.
Niewiele wiadomo o zmianach w rozmieszczeniu i zasobach gatunku. Regulacja brzegów cieków oraz melioracje odwadniające zmniejszają areał jego siedlisk, z drugiej jednak strony rozprzestrzenia się wzdłuż rowów i kanałów.


Roślina jadalna
Bulwy tego gatunku są jadalne i opisywane jako pożywne, o smaku przyjemnym, orzechowym. Zbierano je dawniej jesienią i zwłaszcza na przedwiośniu oraz spożywano na surowo, gotowano je także i suszono. Najczęściej stosowane były w postaci sproszkowanej po wysuszeniu jako dodatek do zup i przy wypieku chleba. Spożywane były w Polsce południowej, południowo-wschodniej i na Ukrainie do przełomu XIX i XX wieku, później sporadycznie. O tym, że bulwy te są jadalne, pisano też w źródłach z XVIII i XIX wieku w Szwecji i na Wyspach Brytyjskich. Poza bulwami jadalne są także młode pędy. Mogą być one spożywane podobnie do szparagów, mają jednak nieprzyjemny zapach.
Roślina lecznicza
W zielarstwie czyściec ten dawniej stosowany był przede wszystkim do leczenia ran (stąd nazwa w języku angielskim). Z czasem zakres stosowania się zwiększał i ziele zbierane i suszone na początku kwitnienia używane było jako lek przeciwskurczowy i antyseptyk. Ziele było także tradycyjnym lekiem stosowanym przy leczeniu dny moczanowej i bolących stawów.
Roślina ozdobna
Gatunek bywa polecany do uprawy, zwłaszcza przy oczkach wodnych. Jest ceniony ze względu na długie kwitnienie, kwiaty wydzielające nektar, przywabiające motyle i pszczoły oraz efektowne ulistnienie.
Inne zastosowania
Roślina wykorzystywana była jako pasza dla świń. Jest dobrą rośliną miododajną cenioną zwłaszcza ze względu na długie kwitnienie, a więc po okresie głównego pożytku.


Owoce czyścca błotnego znajdowane są w osadach plejstoceńskich m.in. na Wyspach Brytyjskich, w Polsce (Ciechanki Krzesimowskie) i w wielu miejscach w Europie wschodniej. Jego młodsze stanowiska od mezolitu począwszy mają kontekst archeologiczny – wiadomo, że gatunek od tego czasu towarzyszył już uprawom. Prawdopodobnie służył też jako roślina jadalna.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-05-01 19:03:33]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=48130963. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 57. ISBN 83-904633-6-9.
  • Stachys palustris (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2012-06-11].
  • Helena Domańska: Chwasty i ich zwalczanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 234. ISBN 83-09-00302-1.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 394. ISBN 83-01-12218-8.
  • Kazimierz Zarzycki: Stachys L., Czyściec. W: Flora Polska tom XI. Bogumił Pawłowski (red.). Warszawa, Kraków: PAN, 1967, s. 104-111.
  • Stachys palustris - L. (ang.). W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2012-06-22].
  • Charles Leach. Alternatives to Invasive Water and Bog Garden Plants. „WGI Online Journal”. 4, 1, 2009. Water Gardeners International. 
  • Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. Tom III. Warszawa: Drukarnia Xięży Piiarów, 1811, s. 103.
  • Mieczysław Lipiński: Pozytki pszczele. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 188-189. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Kenneth Taylor, Phillip Rowland. Biological Flora of the British Isles: Stachys palustris L.. „Journal of Ecology”. 99, 4, s. 1081–1090, 2011. 
  • Sokolova T.D.: Stachys palustris L. - Clown's Woundwort, Marsh Woundwort (ang.). W: Interactive Agricultural Ecological Atlas of Russia and Neighboring Countries [on-line]. [dostęp 2012-06-13].
  • Tom Reaume: 620 Wild Plants of North America: Fully Illustrated. Winnipeg: CPRC Press, 2009, s. 358. ISBN 978-088977-214-4.
  • Senatore, F., Formisano, C., Rigano, D., Piozzi, F. & Roselli, S.. Chemical composition of the essential oil from aerial parts of Stachys palustris (Lamiaceae) growing wild in southern Italy. „Croatica Chemica Acta”. 80, s. 135–139, 2007 (ang.). 
  • C. C. Wilcock. Population variation, differentiation and reproductive biology of Stachys palustris L. S. sylvatica L. and S. x ambigua SM.. „New Phytol.”. 73, s. 1233-1241, 1974. DOI: 10.1111/j.1469-8137.1974.tb02152.x. 
  • C. C. Wilcock, B. M. G. Jones. The identification and origin of Stachys x ambigua Sm.. „Watsonia”. 10, s. 139-147, 1974. 
  • M. Grieve: A Modern Herbal. Harcourt, Brace & Company, 1931.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  • Taxon: Stachys palustris (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-06-07].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskie nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 119, 149. ISBN 83-05-12868-7.
  • Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2008, s. 106-107. ISBN 978-83-60135-40-2.
  • Władysław Kulpa: Nasionoznawstwo chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 255. ISBN 83-0901385-X.
  • Velichkevich, F.U., Zastawniak E.: Atlas of the Pleistocene vascular plant macrofossils of Central and Eastern Europe. Part 2. – Herbaceous dicotyledons.. Kraków: W. szafer Institute of Botany Polish Academy of Sciences, 2008, s. 92. ISBN 978-83-89648-73-0.
  • Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 339.
  • Stachys palustris. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2010-12-27].
  • Łukasz J. Łuczaj, Ingvar Svanberg, Piotr Köhler. Marsh woundwort, Stachys palustris L. (Lamiaceae): an overlooked food plant. „Genetic Resources and Crop Evolution”. 58, 5, s. 783-793, 2011. DOI: 10.1007/s10722-011-9710-9 (ang.).