Czarnuszka siewna Nigella sativa

Czarnuszka siewna (Nigella sativa L.) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych. Pochodzi z Iraku i Turcji, ale rozprzestrzenił się i obecnie jako gatunek introdukowany rośnie dziko w basenie Morza Śródziemnego. Jest też uprawiany w wielu krajach świata. W Polsce jest uprawiany i czasami przejściowo dziczejący z upraw (ergazjofigofit) .

Liście podwójnie pierzastosieczne o równowąskich, nitkowatych odcinkach. Kwiaty dość duże, o średnicy do 3 cm, pojedynczo wyrastające na szczycie pędów. Działki kielicha od białych do bladobłękitnych z błękitnym unerwieniem i szczytach seledynowych. Działki okwiatu szerokojajowate, przekształcone w dwuwargowe miodniki osadzone na trzonkach. Łodyga wzniesiona i rozgałęziona o wysokości 10-40 cm. Owoce składają się z 5 do 10 mieszków, całkowicie zrośniętych ze sobą, pokrytych brodawkami i gruczołami. Nasiona poprzecznie zmarszczone, kanciaste, czarne, o silnym aromatycznym zapachu i ostrym, korzennym smaku.

Biologia i występowanie


Roślina jednoroczna. Dziko występuje na siedliskach ruderalnych i jako chwast zbożowy.
Roślina miododajna, kwitnie od maja do września. Liczba chromosomów 2n=12.


Roślina użytkowa, znana już w Asyrii. W Starożytnym Egipcie znana co najmniej od 1550 r. p.n.e. Dwa dzbany z jej nasionami znaleziono w grobie Tutenchamona (ok. 1342-1339 r. p.n.e.). Wymieniona jest w biblijnej Księdze Izajasza (28,27-28). Początkowo prawdopodobnie uprawiana była jako roślina przyprawowa, później dopiero jako roślina lecznicza. O jej leczniczych własnościach po raz pierwszy pisze Dioskurides. W średniowieczu uprawiali ją mnisi w przyklasztornych ogródkach, rosła także w ogrodzie Ludwika Pobożnego.
Roślina lecznicza:
Surowiec zielarski: Nasienie czarnuszki – Semen Nigellae. Z nasion wytwarza się olejek z czarnuszki siewnej – Oleum Nigelle. Zbiera się je, gdy większość mieszków zmieni barwę na brunatną, co w Polsce następuje w połowie września. Nasiona zawierają do 40% tłuszczu, do 1,5% olejków eterycznych, saponinę – melantynę (silnie trującą dla ryb, ale w dużych ilościach szkodliwą również dla organizmów stałocieplnych), garbniki, gorycz – nigellinę i alkaloid – damasceinę.
Działanie: Żółciopędne, moczopędne, wiatropędne, przeciwbakteryjne, przeciwbólowe, przeciwrobacze, przeciwzapalne, grzybobójcze, rozkurczające na mięśnie gładkie, wzmaga wydzielanie mleka, poprawia trawienie, reguluje miesiączkę, obniża poziom cukru i wzmacnia odporność. Wewnętrznie napar z rozdrobnionych nasion jest używany przy nieżytach krtani, oskrzeli i nosa, w chorobach wątroby, przy kamicy żółciowej, skąpomoczu. Zewnętrznie napary używane są przy trądziku, atopowym zapaleniu skóry i grzybicach skóry.
Sztuka kulinarna:
Nasiona czarnuszki mają ostry, korzenny smak i jako przyprawa są dodawane do serów, pieczywa, i niektórych tłustych mięs.
Nasiona stosowane były w kuchni staropolskiej m.in. do przyprawiania pieczywa np. podpłomyków
Nasiona dodaje się do kiszonej kapusty i ogórków konserwowych.
Używane są jako substytut pieprzu w dietach, w których nie wolno używać ostrych przypraw.
Olej z nasion jest dodatkiem do niektórych likierów.
Olej z nasion wykorzystywany jest w produkcji niektórych słodyczy.
Liście mogą być wykorzystywane jako przyprawa – mają więcej witaminy C, niż natka pietruszki.
Roślina ozdobna uprawiana na rabatach, a także na kwiat cięty do wiązanek, bukietów itp. (dekoracyjne są również jej owoce). Jeszcze bardziej dekoracyjne pędy i owoce ma czarnuszka damasceńska.
Olejku czarnuszki używa się do produkcji perfum.
W dawnej Polsce była używana przez biedną ludność jako przyprawa zastępująca zbyt drogie dla ludzi przyprawy wschodnie.
W sezonie wegetacyjnym 2008 prace badawcze nad uprawą czarnuszki siewnej rozpoczął Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-09-16 03:34:28]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=54487011. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  • The Plant List. [dostęp 2014-12-28].
  • Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  • Nigelle : Conseil jardinage, Application en phytothérapie et Recette de cuisine (fr.). Jardin de la Biodiveristé. [dostęp 6 października 2013].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-28].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina jadalna
ogólne roślina miododajna
ogólne roślina ozdobna
ogólne chwast
ogólne roślina użytkowa
symetria kwiatu kwiat grzbiecisty
kształt blaszki liście wąskie i wydłużone
kształt blaszki liście równowąske
ulistnienie liście pierzaste
kolor owoców czarne
powierzchnia owocu pomarszczona
wygląd łodygi łodyga gałęzista
wygląd łodygi łodyga wzniesiona
pora kwitnienia maj
pora kwitnienia czerwiec
pora kwitnienia lipiec
pora kwitnienia sierpień
pora kwitnienia wrzesień