Niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera

Niecierpek gruczołowaty, n. himalajski, n. Roylego (Impatiens glandulifera) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje naturalnie w zachodniej części Himalajów. Introdukowany został do innych krajów Azji, do Europy i Ameryki Północnej, gdzie stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym, także w Polsce. Rosnąc masowo, zwłaszcza na terenach aluwialnych w dolinach rzek, przyczynia się do ograniczenia ich różnorodności biologicznej. Rozpowszechniony został i wciąż uprawiany jest jako roślina ozdobna i miododajna. Jest najwyższą w Europie rośliną jednoroczną.

Liście naprzeciwległe lub po 3 w okółkach, lancetowate do eliptycznych, osiągają od 5 do 18 cm długości i 2,5–7 cm szerokości. Brzeg liścia jest piłkowany, u nasady gruczołowato. Blaszka osadzona jest na ogonku o długości 3–3,5 cm. Kwiaty zebrane po kilka do 14 w silnie skrócone grona. Kwiaty wyrastają na szypułkach o długości do 9 cm, wspartych lancetowatymi i eliptycznymi przysadkami o długości 7–8 mm (rzadko do 10 mm). Kwiaty mają 2,5-4 cm długości i są silnie grzbieciste. Działki kielicha są trzy. Dwie boczne zielone lub w barwie płatków, skośnie sercowate. Dolna działka jest woreczkowato rozszerzona i w tylej części wyciągnięta w niewielką (5–6 mm długości) i prostą ostrogę. Koronę tworzy pięć płatków. Górny jest chełmiasto wysklepiony, na grzbiecie z grzebieniem, na szczycie dwudzielny, ma ok. 12 mm długości. Boczne płatki są zrośnięte i nierówne. Kwiaty są różowe, ale bardzo różnie wysycone barwą (od białej do ciemnobordowej). Pręcików jest 5. Ich nitki są krótkie i szerokie, pylniki są zrośnięte ze sobą i otaczają zalążnię. Zalążnia 5-komorowa, z zalążkami anatropowymi (odwróconymi). Łodyga osiąga zwykle do 2,5 m, czasem do 3 m wysokości. Jest naga, w węzłach i w dole zgrubiała (do 5 cm), dęta, połyskująca, zwykle ciemnoczerwono nabiegła. Gałęzista w górnej części, dołem jest bezlistna. Owoce zwisające, lancetowate, soczyste i pękające torebki o długości 1,4–1,8 cm (w Europie do 3,5 cm). Otwierające się torebki zwijają gwałtownie klapki wyrzucając nasiona. Każda torebka zawiera do 16 kulistawych nasion o średnicy 4–7 mm i szerokości 2–4 mm, osiągających średnio 2,35 mg. Łupina nasienna jest pomarszczona. Jedna roślina mateczna może wyprodukować w sumie do 800 nasion, czasem nawet 4000 nasion.

Biologia i występowanie


Występuje w stanie dzikim w Azji środkowej, w zachodnich Himalajach – na obszarze od pakistańskiej prowincji Chajber Pasztunchwa, poprzez Kaszmir, po Kumaon (wschodnia dywizja stanu Uttarakhand) w Indiach. Gatunek podawany jest także z Nepalu. Rośnie w górach na rzędnych od 1600 do 4300 m n.p.m.
Jako roślina ozdobna zawleczony został i stał się gatunkiem inwazyjnym na różnych kontynentach. Sprowadzony do Europy po raz pierwszy w 1839 do Anglii (Kew Gardens). Zaobserwowany został jako roślina zdziczała po raz pierwszy w Europie, także w Anglii w 1855 i 1859. W kontynentalnej Europie stwierdzony jako inwazyjny ok. 1900 roku. W ciągu XX wieku rozprzestrzenił się, stając się w wielu krajach gatunkiem szeroko rozpowszechnionym. Na północy osiąga koło podbiegunowe, przy czym północną granicę jego zasięgu wyznacza długość sezonu wegetacyjnego (ocieplenie klimatu pozwala na powiększanie obszaru inwazji). Na zachodzie sięga do Hiszpanii, Francji i Irlandii, na południu rośnie w krajach alpejskich, w Chorwacji, na Węgrzech i Ukrainie. W górach europejskich rośnie do 1200 m n.p.m. we wschodnich Alpach i do 210 m n.p.m. w Wielkiej Brytanii. W wielu krajach uważany jest za jeden z najbardziej inwazyjnych gatunków (np. w Szwecji w pierwszej piątce, w Polsce i Wielkiej Brytanii w pierwszej 20).
Na ziemiach współczesnej Polski rejestrowany od 1890 roku, kiedy stwierdzony został w rejonie Sudetów. Później rozprzestrzenił się, głównie wzdłuż rzek. W początkach XXI wieku był rozpowszechniony w całym kraju, przy czym częściej spotykany jest na południu.
Poza Europą, gatunek został introdukowany i rozprzestrzenia się w Ameryce Północnej, Azji i Nowej Zelandii. W Ameryce Północnej rośnie w Kanadzie zachodniej (Kolumbia Brytyjska), środkowej (Manitoba, Ontario, Saskatchewan) i wschodniej (Quebec (pierwsze pojawienie w Kanadzie w 1901), Nowa Szkocja, Nowy Brunszwik, Wyspa Księcia Edwarda i Nowa Fundlandia), w Stanach Zjednoczonych – na zachodzie (Waszyngton, Oregon, Montana, Idaho i Kalifornia) oraz na północnym wschodzie (od Michigan poprzez Nowy Jork do Maine). W połowie XX wieku notowany był na kontynencie amerykańskim jako okazjonalny uciekinier z upraw. Na przełomie XX i XXI wieku zadomowił się już w USA i Kanadzie, choć nie jest tu jeszcze tak inwazyjny jak w Europie. W Azji rośnie we wschodniej Syberii i na rosyjskim Dalekim Wschodzie oraz na japońskiej wyspie Honsiu.


Gatunek uprawiany jest jako roślina ozdobna w ogrodach ze względu na efektowne, barwne kwiaty. Bywa także wysiewany przez pszczelarzy i miłośników motyli, ponieważ dostarcza dużo nektaru i pyłku. Nasiona są jadalne i zbierane są jako pokarm w Nepalu. Tłoczony z nich olej wykorzystywany jest tam w kuchni. W północnych Indiach roślina wykorzystywana była wraz z Arisaema flavum do kuracji po ukąszeniach przez węże. Rośliny niecierpka zjadane są przez bydło, ale nie jest znana ich wartość pastewna.
Niezależnie od zastosowań gatunku, ze względu na jego inwazyjność, postulowane jest prowadzenie działań edukacyjnych mających na celu ograniczenie jego uprawy.Roślina miododajna
Niecierpek gruczołowaty określany jest jako roślina wartościowa dla poprawy pożytków pszczelich. Cechuje się wysoką wydajnością miodową sięgającą 700 kg z ha oraz pyłkową – 400 kg z ha. W jednym kwiecie powstaje 0,47 ± 0,12 mg węglowodanów na godzinę, podczas gdy żaden gatunek rodzimy w Europie Środkowej nie wytwarza ich więcej niż 0,3 mg. Rośliny cenione są także ze względu na długi okres kwitnienia – trwający od lipca do pierwszych przymrozków. Początkowo kwiaty odwiedzane są głównie przez trzmiele, później jednak przeważają pszczoły, korzystające z tych kwiatów przez cały dzień od wczesnych godzin rannych do wieczora.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-10-21 21:25:06]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=50295384. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Martin Hejda, Petr Pyšek. What is the impact of Impatiens glandulifera on species diversity of invaded riparian vegetation?. „Biological Conservation”. 132, 2, s. 143–152, 2006. DOI: 10.1016/j.biocon.2006.03.025. 
  • Tanner R. A., Ellison C. A., Seier M. K., Kovács G. M., Kassai-Jáger E., Berecky Z., Varia S., Djeddour D., Singh M. C., Csiszár Á., Csontos P., Kiss L., Evans H. C.. Puccinia komarovii var. glanduliferae var. nov.: a fungal agent for the biological control of Himalayan balsam ( Impatiens glandulifera ). „European Journal of Plant Pathology”. 141, s. 247–266, 2015. 
  • Impatiens glandulifera (Himalayan balsam). W: Invasive species compendium [on-line]. CABI. [dostęp 2016-03-18].
  • Impatiens glandulifera (herb). W: Global Invasive Species Database [on-line]. Invasive Species Specialist Group (ISSG) of the IUCN Species Survival Commission. [dostęp 2016-03-17].
  • Impatiens glandulifera Royle. W: Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-03-16].
  • T. A. Sprague. The Dates of Publication of Royle's Illustrations. „Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Botanic Gardens, Kew)”. 8, s. 378-390, 1933. DOI: 10.2307/4113431. 
  • Impatiens glandulifera - Royle. W: Natureserve Explorer [on-line]. NatureServe. [dostęp 2016-10-11].
  • Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  • Gerwin Kasperek. Fluctuations in numbers of neophytes, especially Impatiens glandulifera, in permanent plots in a west German floodplain during 13 years. „Neobiota”. 3, s. 27-37, 2004. 
  • Beata Janczak, Jerzy Zieliński. Wybrane aspekty biologii nasion inwazyjnego terofita Impatiens glandulifera Royle (Balsaminaceae). „Studia i Materiały CEPL w Rogowie”. 14, 33, s. 226-233, 2012. 
  • David J. Beerling, James M. Perrins. Impatiens glandulifera Royle (Impatiens roylei Walp.). „Journal of Ecology”. 81, 2, s. 367-382, 1993. DOI: 10.2307/2261507. 
  • Impatiens glandulifera Royle. W: PLANTS Database [on-line]. USDA.gov. [dostęp 2016-10-10].
  • Robert A. Tanner, Liang Jin, Richard Shaw, Sean T. Murphy, Alan C. Gange. An ecological comparison of Impatiens glandulifera Royle in the native and introduced range. „Plant Ecology”. 215, 8, s. 833–843, 2014. DOI: 10.1007/s11258-014-0335-x. 
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-28].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 206-207. ISBN 978-83-09-99024-6.
  • Zygmunt Dajdok: Niecierpek gruczołowaty. W: Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.): Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 42-45. ISBN 978-83-87846-69-5.
  • Himalayan balsam. W: Invasive Plant Atlas of New England [on-line]. The University of Georgia - Center for Invasive Species and Ecosystem Health. [dostęp 2016-10-11].
  • Lina Zybartaite, Judita Zukauskiene, Milda Jodinskiene, Steven B. Janssens, Algimantas Paulauskas, Eugenija Kupcinskiene. RAPD analysis of genetic diversity among Lithuanian populations of Impatiens glandulifera. „Žemdirbystė=Agriculture”. 98, 4, s. 391‒398, 2011. 
  • Evelyne M. Elst, Kamal P. Acharya, Pervaiz A. Dar, Zafar A. Reshi, Jarle Tufto, Ivan Nijs, Bente J. Graae. Pre-adaptation or genetic shift after introduction in the invasive species Impatiens glandulifera?. „Acta Oecologica”. 70, s. 60–66, 2016. 
  • Harry Helmisaari: NOBANIS – Invasive Ali en Species Fact Sheet. Impatiens glandulifera. W: Online Database of the European Network on Invasive Alien Species [on-line]. NOBANIS www.nobanis.org, 2010. [dostęp 2016-03-16].
  • Philip E. Hulme, Eleonor T. Bremner. Assessing the impact of Impatiens glandulifera on riparian habitats: partitioning diversity components following species removal. „Journal of Applied Ecology”. 43, 1, s. 43-50, 2006. 
  • Synonyms for Impatiens glandulifera. GBIF. [dostęp 2016-10-10].
  • The A-Z of garden flowers. London: Murdoch Books Pty Limited, 2005, s. 466. ISBN 1740456459.
  • Kumar, Mahesh; Paul, Yash; Anand, V. K.. An Ethnobotanical Study of Medicinal Plants used by the Locals in Kishtwar, Jammu and Kashmir, India. „Ethnobotanical Leaflets”. 10, 2009. 
  • John Forbes Royle: Illustrations of the botany and other branches of the natural history of the Himalayan Mountains :and of the flora of Cashmere. London: Wm.H. Allen and Co., 1839, s. 28.
  • Shinobu Akiyama, Hideaki Ohba. Studies of Impatiens (Balsaminaceae) of Nepal 1. Impatiens amplexicaulis Edgew. and I. chungtienensis Y. L. Chen. „Bull. Natl. Mus. Nat. Sci., Ser. B”. 41, 3, s. 113–124, 2015. 
  • David R Clements, Kathleen R Feenstra, Karen Jones, Richard Staniforth. The biology of invasive alien plants in Canada. 9. Impatiens glandulifera Royle. „Canadian Journal of Plant Science”. 88, 2, s. 403-417, 2008. DOI: 10.4141/CJPS06040. 
  • Himalayan Balsam, Impatiens glandulifera. GB Non-native species secretariat. [dostęp 2016-03-18].
  • Impatiens glandulifera. W: EPPO data sheet on Invasive Plants [on-line]. EPPO. [dostęp 2016-03-16].
  • Niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera Royle. W: Metody zwalczania obcych gatunków roślin występujących na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego. Izabelin-Kraków: BioDar, 2016, s. 16-24. ISBN 978-83-935777-3-6.
  • Robert A. Tanner, Sonal Varia, René Eschen, Suzy Wood, Sean T. Murphy, Alan C. Gange. Impacts of an Invasive Non-Native Annual Weed, Impatiens glandulifera, on Above- and Below-Ground Invertebrate Communities in the United Kingdom. „PlOS ONE”, 2013. DOI: 10.1371/journal.pone.0067271.