Barszcz Mantegazziego Heracleum mantegazzianum

Barszcz Mantegazziego, barszcz kaukaski, barszcz mantegazyjski (Heracleum mantegazzianum) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae). Pochodzi z regionu Kaukazu. Rozprzestrzeniony został początkowo jako roślina ozdobna w zachodniej części Europy i w Ameryce Północnej, gdzie rozprzestrzenił się jako gatunek inwazyjny. W Polsce po raz pierwszy notowany w drugiej połowie XX w. We florze Polski ma status kenofita. Na obszarach chronionych powinien być niszczony mechanicznie lub chemicznie[potrzebny przypis]. Blisko spokrewniony z równie kłopotliwym gatunkiem inwazyjnym, jakim jest barszcz Sosnowskiego.

Liście skrętoległe, trzykrotnie-pierzastodzielne, osiągają do 3 m długości. Złożone są z wąskich i ostrych odcinków, na końcach wyciągniętych. Kwiaty zebrane w baldachy złożone o średnicy do 50 cm, posiadające 50-150 szypuł. Zewnętrzne płatki korony poszczególnych kwiatów są wydłużone, białe i mają długość do 12 mm. Łodyga wysoka nawet do 5 m, gruba do 10 cm, pusta w środku. W górnej części silnie owłosiona, w dolnej mniej lub bardziej luźno owłosiona sztywnymi włoskami, szorstko bruzdowana, pokryta purpurowymi plamami. Owoc owalne i płaskie niełupki o średnicy około 1 cm.

Biologia i występowanie



W obszarze naturalnego zasięgu jest gatunkiem występującym w różnych zbiorowiskach ziołoroślowych, wykształcających się na polanach śródleśnych i w innych miejscach otwartych, nasłonecznionych, o wysokiej wilgotności powietrza, na żyznych i próchnicznych glebach. Rośnie w towarzystwie innych wysokich na 2–3 m roślin zielnych, przy czym w zbiorowiskach tych nigdy nie jest gatunkiem dominującym i jego udział rzadko przekracza 25%.



We wszystkich częściach rośliny, w tym we włoskach gruczołowych na łodygach i w liściach oraz w korzeniach, znajduje się olejek eteryczny zawierający m.in. związki kumarynowe (furanokumaryny). Związki te pełnią funkcję obronną – chronią roślinę przez owadami i patogenami. Zawartość furanokumaryn jest zmienna u różnych roślin. Zawartość i skład olejku eterycznego ulega także zmianom w trakcie sezonu wegetacyjnego. Poza wymienionymi związkami w jego skład wchodzą m.in. także: alfa-pinen, beta-pinen, kamfen, mircen, limonen, ocymen.
Toksyczność
Zawarte w wodnistym soku oraz w wydzielinie włosków gruczołowych furanokumaryny stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. Związki te w kontakcie ze skórą i w obecności światła słonecznego, w szczególności ultrafioletu, powodują oparzenia (fotodermatozę) II i III stopnia. Objawy pojawiają się przy naświetleniu promieniowaniem ultrafioletowym już po kilkunastu minutach od kontaktu, przy czym największa wrażliwość i natężenie pojawiania się objawów następuje w ciągu od 30 minut do 2 godzin od kontaktu z rośliną. Ponieważ zanim pojawią się objawy oparzeń mija długi czas, przy nieświadomości ryzyka ofiary oparzeń nierzadko intensywnie i długo mają do czynienia z rośliną (narażone są zwłaszcza dzieci, pracownicy zajmujący się utrzymaniem zieleni, rolnicy). Na siłę reakcji wpływ ma osobista wrażliwość poszczególnych osób, a poza tym zwiększa się ona w wysokich temperaturach i przy dużej wilgotności powietrza, w tym także w przypadku silnego spocenia się. W ciągu 24 godzin nasilają się objawy w postaci zaczerwienienia skóry (erythema) i pęcherzy z surowiczym płynem (oedema). Stan zapalny utrzymuje się przez około 3 dni. Po tygodniu miejsca podrażnione ciemnieją (następuje hiperpigmentacja) i stan taki może utrzymywać się przez kilka miesięcy. Miejsca podrażnione na skórze zachowują wrażliwość na światło ultrafioletowe nawet przez kilka lat. Dodatkowo odkryto także działanie kancerogenne i teratogenne niektórych furanokumaryn wytwarzanych przez ten gatunek.


Barszczowi Mantegazziego poświęcony jest utwór zespołu Genesis pt. "The Return of the Giant Hogweed", zamieszczony na albumie Nursery Cryme z 1971 roku.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-08-13 03:37:35]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=50102739. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). CABI, 2007. ISBN 978-1-84593-206-0.
  • Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • K.G. Tkachenko: Essential oils from roots of certain Heracleum species (ang.). Chemistry of Natural Compounds 45, 4, 2009. [dostęp 2010-07-24].
  • Taxon: Heracleum mantegazzianum (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-07-24].
  • Kerstin Sundseth: Invasien Alien Species. A European Union response. Brussels: European Commission, 2014, s. 12. ISBN 978-92-79-35486-1. (ang.)
  • Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier (ang.). Plants Profile. USDA Natural Resources Conservation Service. [dostęp 2010-07-24].
  • Notes on poisoning: Heracleum mantegazzianum (ang.). The Canadian Poisonous Plants Information System. [dostęp 2010-07-24].
  • Tadeusz Korniak, Środa Marzena: Wstępne badania nad występowaniem Heracleum sosnowskyi w północno-wschodniej Polsce. W: Szata roślinna Polski w procesie przemian. Zbigniew Mirek, Jan J. Wójcicki (red.). Kraków: Polskie Towarzystwo Botaniczne, Instytut Botaniki PAN, 1995.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  • Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). CABI, 2007, s. 3–6. ISBN 978-1-84593-206-0.
  • Heracleum mantegazzianum - Sommier & Levier Giant Hogweed (ang.). NatureServer Explorer. [dostęp 2010-07-24].
  • Nielsen, C., H.P. Ravn, W. Nentwig and M. Wade (red.): The Giant Hogweed Best Practice Manual. Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe (ang.). Forest & Landscape Denmark, Hoersholm, 44 pp., 2005. [dostęp 2010-07-24].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • M. D. Logaczewa, C. M. Valiejo-Roman, M. G. Pimenov: ITS phylogeny of West Asian Heracleum species and related taxa of Umbelliferae–Tordylieae W.D.J.Koch, with notes on evolution of their psbA-trnH sequences (ang.). Plant Systematics and Evolution 270, 3-4: 139-157, 200. [dostęp 2010-07-24].
  • Otte A., R.L. Eckstein, J. Thiele: Heracleum mantegazziannum in its Primary Distribution Range of the Western Greater Caucasus. W: Ecology and management of giant hogweed (Heracleum mantegazziannum). Petr Pyšek, M Cock, W. Nentwig. CABI, 2007, s. 20–41.
  • Śliwiński M.: Barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i barszcz mantegazziego Heracleum manteguzzianum. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 54-57. ISBN 978-83-87846-69-5.