Śnieżyczka przebiśnieg Galanthus nivalis

Śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis L.) – gatunek rośliny należący do rodziny amarylkowatych, typowy dla rodzaju Galanthus. W naturze znany z lasów południowej i środkowej Europy, jednak szeroko rozpowszechniony poza zwartym zasięgiem jako roślina ozdobna. Gatunek popularny w uprawie i rozpoznawalny jako symbol przedwiośnia. Także roślina miododajna i lecznicza. W Polsce podlega ochronie gatunkowej częściowej.

Liście asymilacyjne liście odziomkowe zwykle dwa, rzadko trzy lub cztery (liście liczniej rozwijają się po przekwitnieniu), sinozielone, mięsiste, równowąskie, szerokości 4–10 mm i długości początkowo do 9 cm, krótsze od łodygi, później po przekwitnieniu dorastają do 24 cm długości. U nasady objęte są liściem pochwiastym o długości do 6 cm, błoniastym, który pełni funkcję ochronną dla młodych liści asymilacyjnych otulając je od zewnątrz. Kwiaty kwiat pojedynczy, pachnący, zwisający na szypułce o długości ok. 3 cm wyrastającej ze szczytu łodygi. W pąku okryty dwoma zrośniętymi podsadkami, nieznacznie dłuższymi od szypułki (pełnią one funkcję ochronną przed niskimi temperaturami). Podsadki te zrastają się tworząc pochwiasty liść podkwiatowy z dwoma zgrubiałymi, zielonymi krawędziami, pomiędzy nimi i na ich krawędziach błoniasty. Okwiat dzwonkowaty, o sześciu listkach w dwóch okółkach: trzy zewnętrzne długie do 25 mm (u odmian bywają dłuższe) i szerokie do 8 mm, odstające, eliptyczne, śnieżnobiałe, na szczycie zaokrąglone i kapturkowate. Listki wewnętrzne krótsze, do 11 mm długości, na szczycie sercowato wycięte, z zieloną plamką w kształcie greckiej litery Λ przy wycięciu oraz biało zaznaczonymi miejscami przebiegu wiązek przewodzących, między którymi umiejscowione są kanalikowate miodniki. Osobny miodnik znajduje się także na szczycie szyjki dolnego, trójkrotnego, jednoszyjkowego słupka. Szyjka prosta do 9 mm długości, zakończona niewielkim główkowatym znamieniem. Zalążnia zielona wyraźnie widoczna poniżej listków okwiatu, walcowata, ma do 4 mm średnicy. Pręcików jest sześć. Mają 6 mm długości i bardzo krótką, białą nitkę pręcika. Komory pyłkowe mają 5 mm długości, żółty kolor i złączone są w wydłużony i zaostrzony na końcu stożek. Szczyty wydłużonych komór pyłkowych są odgięte, tak że przy lekkim wstrząsie wysypuje się z nich pyłek. Pokrój roślina o wysokości od 15 do 30 cm. W korzystnych warunkach tworzy duże kępy. Łodyga owalny głąbik jednokwiatowy, na przekroju obły, w dolnej części z kilkoma krawędziami. W czasie kwitnienia prosto wzniesiony, osiąga do 11 cm długości, podczas owocowania wydłuża się i pokłada. Owoce mięsista, żółtozielona torebka trójkomorowa, pękająca wzdłuż komór. Zawiera 1-15 eliptycznych, białawych nasion, opatrzonych elajosomami (cienkościenne wyrostki zawierające lipidy i białka).

Biologia i występowanie


Gatunek występuje w stanie dzikim w południowej i środkowej Europie, od północno-wschodniej części Hiszpanii poprzez Włochy (w tym Sycylię na południu), Grecję po Kaukaz i Azję Mniejszą na wschodzie. Północna granica naturalnego zasięgu biegnie przez Francję, Niemcy, Polskę i Ukrainę. W Polsce występuje głównie na południu, w górach, na wyżynach i na Dolnym Śląsku. Mniej liczne stanowiska posiada w Wielkopolsce i na Polesiu. Dalej na północ spotykany jest tylko jako zdziczały z miejsc uprawy. Brak jest przebiśniegów na stanowiskach naturalnych w północno-wschodniej Polsce i na znacznej części Polski centralnej. Walory ozdobne przebiśniegów spowodowały ich rozpowszechnienie w uprawie, a w konsekwencji rozprzestrzenienie znacznie poza zasięg naturalny. W wielu obszarach rejestrowane są jako gatunek dziczejący, np. na Wyspach Brytyjskich i w Ameryce Północnej.

Występuje na wilgotnych i bardzo wilgotnych glebach brunatnych właściwych, rzadziej na czarnych ziemiach i madach. Najlepiej w miejscach z dużą zawartością próchnicy, o odczynie obojętnym. Najchętniej rośnie w cieniu lub półcieniu w wilgotnych lasach łęgowych oraz w grądach i buczynach. W polskich górach rośnie po piętro górnego regla, w Karpatach zwykle w buczynie, w Alpach osiąga wysokość 2200 m n.p.m. W zachodniej i północnej części kraju występuje na siedliskach antropogenicznych – w miejscu dawnych osad, parków, cmentarzy. Na stanowiskach rośliny rosną zwykle łanowo w liczbie setek i tysięcy osobników.


Surowiec zielarski
Wysuszone i sproszkowane cebule przebiśniegów Galanthi bulbus (w lecznictwie pod tą nazwą stosowany jest surowiec pochodzący z dwóch gatunków – G. nivalis oraz G. woronowii).
Działanie
Cebule przebiśniegów służą do otrzymywania galantaminy, będącej inhibitorem acetylocholinoesterazy. Acetylocholinoesteraza jest enzymem rozbijającym acetylocholinę, a właśnie brak tego neuroprzekaźnika w niektórych obszarach mózgu jest charakterystyczny dla choroby Alzheimera. Galantamina, hamując enzym, pozwala utrzymać odpowiednie stężenie neuroprzekaźnika. Z zastosowaniem preparatów z galantaminą wiązane są duże nadzieje w leczeniu choroby Alzheimera. Alkaloid ten stosowany jest także w chorobach przebiegających z uszkodzeniem nerwów obwodowych, zakłóceniami w przewodzeniu bodźców, w leczeniu nerwobólów, miastenii, atonii mięśni, paraliżu i zapaleniu korzonków nerwowych. Stosowany jest w preparatach zwiększających napięcie mięśni podawanych chorym na chorobę Heinego-Medina oraz w przypadku porażeń po udarze mózgu. Poza tym likoryna zawarta w cebulkach posiada właściwości przeciwwirusowe.
Dawkowanie
Galantaminę stosuje się w postaci iniekcji dożylnych w bardzo małych dawkach – 0,15–0,35 mg alkaloidu na 1 kg masy ciała. Ze względu na toksyczność rośliny nie wolno jej stosować w samoleczeniu.

Ze względu na ochronę gatunkową, do celów ozdobnych i leczniczych stosowane mogą być tylko rośliny pozyskiwane z upraw. Pozyskanie roślin ze stanowisk naturalnych wymaga zezwolenia dyrektora Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.W biotechnologii stosowana jest „lektyna z GNA” (Galanthus nivalis), działająca jak silny insektycyd i inhibitor retrowirusów. Gen kodujący lektynę pozyskany z przebiśniegów wprowadzany jest do genetycznie modyfikowanych roślin (np. melonowca właściwego, ziemniaków, ryżu) by zmniejszyć szkody powodowane przez szkodliwe dla nich owady. Efektem wprowadzenia tego genu do genomu rzodkiewnika pospolitego jest także ograniczenie liczebności szkodliwych nicieni w pobliżu korzeni.Dostarcza pyłku i nektaru jako jeden z pierwszych gatunków po okresie zimowym.Chętnie sadzona w przydomowych ogródkach, na cmentarzach, w dużych grupach także w parkach. Nadaje się do ogródków skalnych, można też tworzyć z niej duże grupy na trawnikach. Zaleca się tworzenie zestawień z rannikami zimowymi, karłowymi odmianami kosaćców żyłkowanych i innymi barwnie kwitnącymi roślinami wczesnowiosennymi. Przebiśniegi stosowane są także jako kwiaty cięte w niewielkich bukietach.


Dawniej w Anglii, podczas święta Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny (dziś zwanego Ofiarowaniem Pańskim), przypadającego na 2 lutego, panny nosiły pęki tych kwiatów jako symbol czystości.


Liście zawierają enzymy: amylazę, dekstrynazę i inwertazę. Rośliny są trujące ponieważ występują w nich szkodliwe alkaloidy (typowe dla przedstawicieli rodziny amarylkowatych). Stwierdzono w nich obecność co najmniej 25 alkaloidów, spośród których najliczniejszym w korzeniach jest likoryna i tecetyna, w cebulach najwięcej jest tecytyny, w liściach likoryny, w kwiatach hemantaminy. Poza tym obficie występują takie alkaloidy jak: galantamina, galantyna, leukoina, leukocystyna, niwalidyna i narcyklozyna. W największym stężeniu występują one w cebulkach (tylko w nich stwierdzono lektynę). Spożycie cebul wywołuje odruch wymiotny, a także biegunkę i zwężenie źrenic. U osób wrażliwych kontakt cebul ze skórą może wywołać reakcję alergiczną. Spożyte przebiśniegi działają trująco na zwierzęta domowe (bydło, świnie, owce) powodując utratę przytomności, przyśpieszenie tętna i oddechu. Przebiśniegi zawierają lektynę (GNA) o właściwościach mitogenicznych.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2018-04-04 01:39:54]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=52385710. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Galanthus nivalis L. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-02-25].
  • Ludwig & Schnittler: Rote Liste der Pflanzen Deutschlands (niem.). [dostęp 2009-02-24].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-12].
  • An Online Encyclopedia of Life (ang.). NatureServe Explorer. [dostęp 2009-02-25].
  • Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Lwów-Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, 1923.
  • Załącznik V Dyrektywy siedliskowej (pol.). Instytut Ochrony Przyrody. [dostęp 2009-02-26].
  • Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  • Jolanta Kujawa Pawlaczyk, Paweł Pawlaczyk: Rzadkie i zagrożone rośliny naczyniowe lasów Ziemi Lubuskiej i Łużyc. Świebodzin: Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, 2001. ISBN 83-87846-17-1.
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-04299-4.
  • Kathy Brown: Kwiaty cebulowe na każdą porę roku. Warszawa: Wydawnictwo Murator, 2001. ISBN 83-912841-8-2.
  • Renata Krzyściak-Kosińska, Marek Kosiński: Rośliny Polski. Poznań: Wydawnictwo Publicat, 2005. ISBN 83-7341982-9.
  • Mike i Peggy Briggs: Encyklopedia roślin i zwierząt Europy. Bath: Parragon, 2007, s. 155. ISBN 978-1-4075-0628-9.
  • Guido Aschan, Hardy Pfanz: Why Snowdrop (Galanthus nivalis L.) tepals have green marks? (ang.). Flora – Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants 201, 8, 2008. [dostęp 2009-02-25].
  • Червона книга України (ukr.). Міністерство екології та природних ресурсів України, 1996. [dostęp 2009-02-24].
  • Krystyna Bonenberg: Rośliny użyteczne człowiekowi. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1988. ISBN 83-202-0451-8.
  • W. Szafer: Kwiaty i zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969.
  • Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (ang.). [dostęp 6 marca 2014].
  • Daniel M. Moser i in.: Rote Liste der gefährdeten Arten der Schweiz (niem.). 2002. [dostęp 2009-02-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-18)].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Steven Bradley: Ogród jesienią i zimą. Warszawa: Hachette Livre Polska sp. z o.o., 2003. ISBN 83-7184-166-3.
  • Mikołaj Kostyniuk, Edward Marczek: Nasze rośliny chronione. Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 1961.
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1982. ISBN 83-09-00660-8.
  • Červený zoznam rastlín Slovenska – výsledky prehľadávania (słow.). [dostęp 2009-02-24].
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996. ISBN 83-05-12868-7.
  • Leonidas Świejkowski: Ochrona roślin w Polsce. Łódź: Spółdzielnia Wydawnictw Artystycznych i Użytkowych "Poziom", 1956.
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 149. ISBN 83-60466-51-3.
  • Christophe Ripoll i in.: Evaluation of the ability of lectin from snowdrop (Galanthus nivalis) to protect plants against root-knot nematodes (ang.). Plant Science 164, 4, 2003. [dostęp 2009-02-26].
  • Johannes Peteremann, Wolfgang Tschirner: Interesująca botanika. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1987. ISBN 83-214-0429-4.
  • Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
  • Teresa Lewkowicz-Mosiej: Rośliny lecznicze. Warszawa: Świat Książki, 2012, s. 256. ISBN 978-83-7799557-0.
  • Christopher Brickell (red.): Wielka Encyklopedia Roślin. Warszawa: Muza S.A., 1993. ISBN 83-7079-157-3.
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950.
  • Kazimierz Mynett: Kwiaty z mojego ogródka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01418-X.
  • F.C. Stern: Snowdrops and snowflakes. A study of the genera Galanthus and Leucojum. The Royal Horticultural Society, 1956, s. 48. (ang.)
  • Antoni Lisowski: Klucz do oznaczania roślin. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, 1938.
  • Józef Mądalski: Atlas flory polskiej i ziem ościennych. Tom II, zeszyt 5. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, 1990. ISBN 83-01-08658-0.
  • Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  • Matt Bishop, Aaron Davis, John Grimshaw: Snowdrops. A Monograph of Cultivated Galanthus. Griffin Press, 2002. ISBN 0-9541916-0-9.
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin ogrodniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977.
  • Zygmunt Kącki (red.): Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska. Wrocław: Polskie Towarzystwo Przyjaciół Natury "Pro Natura", 2003. ISBN 83-919626-0-1.
  • Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998. ISBN 83-7079-778-4.
  • B. Grabowska, J. Krause, K. Mynett: Uprawa cebulowych i bulwiastych roślin ozdobnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1987. ISBN 83-09-00981-X.
  • Heather R.K. McCaffertya, Paul H. Mooreb, Yun J. Zhu: Papaya transformed with the Galanthus nivalis GNA gene produces a biologically active lectin with spider mite control activity (ang.). Plant Science 175, 3, 2008. [dostęp 2009-02-25].
  • F.C. Stern: Snowdrops and snowflakes. A study of the genera Galanthus and Leucojum. The Royal Horticultural Society, 1956, s. 72. (ang.)
  • Gerko Hester i in.: Structure of mannose-specific snowdrop (Galanthus nivalis) lectin is representative of a new plant lectin family (ang.). Nature Structural Biology 2, 1995. [dostęp 2009-02-26].
  • Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  • Strahil Berkova, Jaume Bastidaa, Borijana Sidjimovab, Francesc Viladomata, Carles Codina: Phytochemical differentiation of Galanthus nivalis and Galanthus elwesii (Amaryllidaceae): A case study (ang.). Biochemical Systematics and Ecology 36, 8, 2008. [dostęp 2009-02-25].
Przypisane cechy
ogólne roślina trująca
ogólne roślina lecznicza
ogólne roślina miododajna
ogólne roślina ozdobna
ogólne roślina chroniona
ogólne roślina użytkowa
ogólne bylina
ogólne roślina pyłkodajna
barwa kwiatów płatki białe
barwa kwiatów płatki żółte
korona kwiatu i typ kwiatostanu kwiaty zwisające
korona kwiatu i typ kwiatostanu główka
liczba płatków płatki trzy i mniej
liczba płatków płatków sześć i więcej
symetria kwiatu symetria dzwonkowata
kształt blaszki liście wąskie i wydłużone
kształt blaszki liście równowąske
ulistnienie u dołu łodygi lub odziomkowe
kolor owoców żółte
kolor owoców zielone
kolor owoców białe
rodzaj owoców torebki
pora kwitnienia luty
pora kwitnienia marzec
pora kwitnienia kwiecień