Buk zwyczajny Fagus sylvatica

Buk pospolity, buk zwyczajny (Fagus sylvatica L.) – gatunek drzewa należący do rodziny bukowatych (Fagaceae Dumort.). Występuje na przeważającej części kontynentu europejskiego. W Polsce pospolity, gatunek rodzimy.

Liście skrętoległe, jajowate lub eliptyczne dorastające do 10 cm długości i 5 cm szerokości, całobrzegie lub falisto ząbkowane (zwłaszcza na odroślach i siewkach). Z wierzchu ciemnozielone, błyszczące, od dołu jasne i matowe. Młode liście z obu stron owłosione srebrzysto. Starsze mają owłosiony główny nerw na spodniej stronie. U nasady zwężone klinowato. Ogonek krótki, owłosiony. Jesienią przybierają rdzawe barwy. Pączki długie, ostre, lancetowate i czerwonobrunatne. Kwiaty kwiaty męskie zebrane w pęczki zwisające na długich osadkach. Każdy kwiat składa się z 10–15 pręcików i krótkiego czerwonobrunatnego okwiatu w kształcie rurki. Kwiaty żeńskie zebrane po dwa, otoczone czteroklapową okrywą, która w miarę dojrzewania drewnieje tworząc tzw. miseczkę (cupuli). Pokrój dorasta do ok. 25–30 m wysokości (wyjątkowo 50 m). Korona młodszych drzew smukła, starszych gęsta, szeroka, nisko osadzona, jeżeli drzewo rośnie samotnie. U drzew rosnących w zwartych drzewostanach pnie są wysokie, gonne (bez bocznych gałęzi). Konary i większe gałęzie zwykle stromo wzniesione, na końcach nieznacznie zwisające. Owoce trójgraniaste, brązowe orzeszki nazywane bukwią z miękko owłosioną, zdrewniałą torebką – kupulą, pękającą na drzewie. Mają do 2 cm długości.

Biologia i występowanie


Lubi dość wysoką wilgotność powietrza. Jest wrażliwy na wiosenne przymrozki, dlatego brak naturalnych stanowisk w centralnej i wschodniej Polsce. Rośnie na glebach żyznych, napowietrzonych i wilgotnych, ale nie podmokłych. Odznacza się dość wysokimi wymaganiami glebowymi. Charakteryzuje się dużą tolerancją poziomu zakwaszenia gleby – występuje zarówno na glebach silnie kwaśnych (gleby brunatne), jak i o odczynie zasadowym (gleby wapienne). W północnej Europie występuje w niskich położeniach do 650 m, im dalej ku południu tym rośnie wyżej. Optimum rozwoju buczyn w Karpatach przypada na górną część regla dolnego, tj. około 800–1150 m n.p.m. (w Tatrach buk dochodzi maksymalnie do 1250 m). W Alpach występuje na 1540 m, na Etnie sięga do 1880 m. Zajmuje siedliska lasu świeżego, mieszanego i wilgotnego. Na Pomorzu Zachodnim jest głównym składnikiem niektórych kompleksów leśnych (np. Puszcza Bukowa pod Szczecinem).


Występuje w stanie dzikim w Europie i w Azji Zachodniej. W Europie zasięg występowania ciągnie się od północy Półwyspu Iberyjskiego przez Francję, Niemcy, kraje Europy Środkowej i Bałkany. Na Półwyspie Skandynawskim i Wyspach Brytyjskich występuje jedynie na południu. W Azji wyłącznie na zachodzie, spotykany w Turcji, Iranie oraz na Kaukazie.
Przez Polskę przebiega północno-wschodnia granica zasięgu. Pokrywa się ona z linią, wzdłuż której charakterystyczny dla Europy Zachodniej klimat atlantycki przechodzi w kontynentalny. Poczynając od Królewca biegnie w kierunku południowym przez Lidzbark Warmiński, Olsztyn i Brodnicę. Tam skręca na zachód, przechodząc przez Chełmno, Bydgoszcz, zatacza koło przez Wągrowiec, okrążając od zachodu Poznań i Grodzisk Wielkopolski przez Leszno. Stamtąd biegnie w kierunku wschodnim przez Kalisz i Łódź do Skierniewic, skręcając ku Rawie Mazowieckiej, Opocznu i Radomiowi. Dalej przez Kazimierz, Lublin i Chełm. Tam raptownie skręca na południe w kierunku Zamościa i Tomaszowa Lubelskiego do granicy państwa. W Polsce zachodniej i południowej buk jest jednym z podstawowych drzew tworzących lasy. Poza zwartą granicą zasięgu znajdują się liczne pojedyncze stanowiska.

Roślina lecznicza
Napar z liści zawierających kwasy fenolowe, saponiny i flawonoidy działa przeciwzapalnie i odkażająco.
Surowiec drzewny
Drewno twarde, ciężkie i spoiste, beztwardzielowe i rozpierzchłonaczyniowe o barwie różowawej z rdzeniem fioletowym, nie zróżnicowanym na biel i twardziel (czasem występuje tzw. „fałszywa twardziel”). Ma bardzo duże zastosowanie w technice. Dostarcza doskonałego materiału meblowego, nadaje się także na parkiety, sklejki i płyty wiórowe. Produkuje się z niego beczki, skrzynki, narzędzia, części maszyn i przyrządów sportowych, oraz wiele przedmiotów codziennego użytku. Przemysł chemiczny wytwarza z niego papier, ocet drzewny, węgiel drzewny i olej smołowy. Nadaje się do toczenia.
Roślina energetyczna
Ma dużą wartość opałową. Jednym z ważnych produktów przeróbki drewna bukowego jest węgiel drzewny.
Roślina ozdobna
Roślina ozdobna – drzewo parkowe, używane także do zadrzewień przy drogach. Istnieje wiele odmian ozdobnych.
Roślina jadalna
Młode liście są jadalne, mają orzechowy smak, z czasem gorzknieją i twardnieją. Mogą być wykorzystywane jako dodatek do sałat liściowych, sałatek warzywnych i zup. Bukiew jest bogata w tłuszcz, który po wyciśnięciu służyć może do karmienia świń, z tego powodu jest też chętnie zjadana przez dziki i ptaki oraz magazynowana przez myszy i wiewiórki. Z bukwi wytwarza się olej leczniczy, palny i techniczny. Zawiera również trimetyloaminę (faginę), alkaloid, który w większych ilościach ma działanie halucynogenne i toksyczne.
Roślina pastewna
Liście stanowią dobrą paszę dla zwierząt.
Inne zastosowania
Nadają się na żywopłoty i szpalery. Martwe liście utrzymują się na gałęziach zimą, co zapewnia dodatkową ochronę przed wiatrem. Leśnicy wykorzystują je do pielęgnowania drzewostanów sosnowych. Ocieniając pnie sosen, buk przyspiesza odpadanie gałęzi sosnowych, co podnosi jakość drewna, a ściółka bukowa niweluje niekorzystny wpływ, jaki niekiedy wywiera na glebę ściółka sosnowa. Z wiór bukowych wytwarzano dawniej mocny ocet, z kolei popiołu z drewna bukowego używano do prania bielizny.



Najgrubszy buk zwyczajny w Lasach Państwowych rośnie w nadleśnictwie Nowogard. Ma 750 cm obwodu.
Najgrubszy (jednopniowy) buk w Polsce rośnie w powiecie raciborskim, w Świerklanach - to Buk Sobieskiego o obwodzie 718cm.
Najwyższy (30 m) i najdłuższy (530 m) żywopłot na świecie tworzą buki pospolite w okolicach Meikleour(ang.) w Szkocji.
Duży buk produkuje dziennie około 7000 litrów tlenu, jest to ilość wystarczająca dla 50 ludzi.
Każdy hektar lasu bukowego corocznie odfiltrowuje z powietrza około 50 ton pyłu.
Adam Mickiewicz wymienił buki, opisując puszczę w poemacie Pan Tadeusz, co stało się zarzewiem wielu dyskusji, gdyż na Litwie ten gatunek nie występuje.
Francuski pisarz Gustave Flaubert namiętnie palił fajkę bukową.
Fagot, instrument dęty drewniany, zawdzięcza swoją nazwę właśnie bukowi z którego jest wykonywany.

Buk był opisywany przez starożytnych uczonych, Teofrasta z Eresos i Cycerona. Starożytni Rzymianie uważali go za drzewo szczęśliwe, symbol miłości, płodności i cierpliwości. W polskiej tradycji ludowej uchodził za drzewo odstraszające czarownice i demony, bywało jednak, że przeciwnie – przypisywano mu kontakty ze złymi mocami.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-07-23 03:41:10]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=49924602. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Kwietnik. Rośliny barwne w listopadzie. „Kwietnik”. XI, s. 53, 2006. Warszawa: Agora SA. ISSN 1233-3808. 
  • Tomasz Kwaśniewski. Buk zwyczajny pogrążony w mroku. „Tajemnice polskiej przyrody”. nr 15. Warszawa: De Agostini. 
  • Bogdziewicz M., Wróbel A.. Ekologiczne aspekty lat nasiennych u drzew. „Kosmos”. 61, s. 667–675, 2012. 
  • Michał Bogdziewicz. Lata nasienne i gryzonie czyli o wpływie zwierząt na rozsiewanie nasion buka i dębu. „Wszechświat”. 115 (1–3), s. 107-110, 2014. 
  • Małgorzata Sułkowska, Jan Kowalczyk, Paweł Przybylski: Zmienność genetyczna i ekotypowa buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Polsce (pol.). [dostęp 2013-06-17].
  • European beech east of Burg Ronneburg, Gründau. www.monumentaltrees.com. [dostęp 2015-09-19].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-03].
  • The Plant List. [dostęp 2013-05-29].
  • Bruno Kremer: Drzewa. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 120. ISBN 83-7129-141-8.
  • Dariusz Wyrwicki Ogród botaniczny UW: Buk pospolity (pol.). [dostęp 2013-06-17].
  • Fagus sylvatica (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2013-05-29].
  • Drzewa w pomniki zaklęte. [dostęp 2013-06-05].
  • Janina Jasnowska, Mieczysław Jasnowski, Jan Radomski: Botanika. Szczecin: Brasika, 1995, s. 403. ISBN 83-902821-1-9.
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Andrzej Szczepkowski: Odporność drewna buka zwyczajnego, z drzew o zróżnicowanym stanie zdrowotnym, na rozkład powodowany przez grzyby (pol.). [dostęp 2013-06-17].
  • Andrzej Szczepkowski, Stefan Tarasiuk: Stan zdrowotny zagrożonych zamieraniem drzewostanów bukowych w Polsce (pol.). [dostęp 2013-06-16].Nieznane pola: 1.
  • Instytut Dendrologii PAN: Buk pospolity (pol.). [dostęp 2014-06-06].
  • Daniella Ivanova, Vladimir Vladimirov, Pepa Stanimirova: Mediterranean chromosome number reports (ang.). Herbarium Mediterraneum Panormitanum, 2005. [dostęp 2013-06-01].
  • Pollenwarndienst: The Austrian Polleninformation – Fagus sylvatica (niem.). [dostęp 2013-06-27].
  • Klub przyrodników: Przykładowe wymiary drzew,kwalifikujące je do ochrony, według propozycji sformułowanych dla wybranych kompleksów leśnych w Polsce (pol.). [dostęp 2013-06-16].
  • Piotr Banaszczak. Wdzięk i majestat buków. „Ogrody”, s. 24, Wrzesień 2007. Warszawa: Agora SA. ISSN 1507-4161. 
  • Jadwiga Knaflewska, Michał Siemionowicz: Przyroda polska. Podsiedlik-Raniowski i Spółka, s. 11. ISBN 83-7341-480-0.
  • Popweb: A guide to the plant types, pollen and ecosystems of Northern Europe – Fagus sylvatica (ang.). [dostęp 2013-06-27].
  • Martin Červenka, Viera Feráková, Milan Háber, Jaroslav Kresánek, Libuše Paclová, Vojtech Peciar, Ladislav Šomšák: Świat roślin skał i minerałów. Warszawa: PWRiL, 1982, s. 78. ISBN 83-09-00462-1.
  • Wolfgang Dreyer: Las – rośliny i zwierzęta. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1995, s. 6, 44–45. ISBN 83-7073-071-X.
  • Najgrubsze drzewa w lasach Państwowych. [dostęp 2013-06-05].
  • Władysław Szafer: Kwiaty i zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 77–78. ISBN 83-01-14439-4.
  • Związek Szkółkarzy Polskich: Fagus sylvatica (pol.). [dostęp 2013-06-02].
  • Tony Russel, Catherine Cutler, Martin Walters: Ilustrowana encyklopedia Drzewa Świata. Kraków: Universitas, 2008, s. 344. ISBN 97883242-0842-5.