Szparag lekarski Asparagus officinalis

Szparag lekarski (Asparagus officinalis L.) – gatunek byliny z rodziny szparagowatych. Występuje naturalnie w obszarze śródziemnomorskim i na terenach przyległych. Jest jedynym jadalnym przedstawicielem rodzaju szparag (Asparagus) i jako roślina uprawna rozpowszechniony został na całym świecie, z największym obecnie ośrodkiem produkcji w Chinach. Jest warzywem cenionym ze względu na walory smakowe i lekkostrawność, przy czym jadalne są młode pędy zwane zwyczajowo szparagami lub wypustkami szparagów. W ofercie handlowej obecne są białe i zielone wypustki, które mimo różnic są pędami tego samego gatunku. Różna barwa wypustek wynika z różnego sposobu uprawy – zielone wypustki wyrastają nad powierzchnię gruntu, a białe rosną przysypane ziemią. Szparag lekarski stosowany jest także jako roślina ozdobna i lecznicza, choć w Polsce od wielu lat nie jest jednak umieszczany w oficjalnym wykazie roślin leczniczych. Według medycyny ludowej oraz wzmianek w literaturze pięknej bywają uważane za afrodyzjak. Współczesne badania potwierdziły jego działanie moczopędne, ułatwiające defekację, hipotensyjne (tj. obniżające nadciśnienie tętnicze – dzięki poprawie stosunku jonów potasu do sodu), a także dużą zawartość witamin, soli mineralnych i przeciwutleniaczy.

Kwiaty zwisające, drobne (do 4-6 mm długości), dzwonkowate, żółtawe lub jasnozielone. Wyrastają pojedynczo lub po 2-3 z rozgałęzień w górnej części pędu. Osadzone są na cienkich szypułkach, długich zwykle na 10-20 mm, z kolankiem w połowie długości. Kwiaty męskie i żeńskie zwykle tworzą się na różnych roślinach (gatunek dwupienny), choć zdarzają się i kwiaty obupłciowe. Sześć listków okwiatu zrośniętych jest u nasady, końce mają lekko zaokrąglone. Do okwiatu od wewnątrz przyrośnięte są w dolnej części listków nitki sześciu pręcików. Nitki te osiągają podobną długość jak podługowate, pomarańczowe pylniki. W kwiatach męskich słupek jest zmarniały, w kwiatach żeńskich – pręciki, a poza tym okwiat jest krótszy. Słupek jest 3-komorowy, z 3-dzielnym znamieniem. Owoc kulista jagoda o średnicy 6-10 mm, po dojrzeniu czerwona. W trzech komorach nasiennych zawiera zwykle sześć nasion. U nasady jagody utrzymują się listki okwiatu. ; Nasiono: Niemal kuliste, czarne, o matowej, pomarszczonej powierzchni. W 1 g nasion znajduje się 35-60 sztuk.

Biologia i występowanie


W Polsce dziko rośnie w południowej części kraju, na północy prawdopodobnie tylko zdziczały z dawnych upraw. Stanowiska dzikie trudno odróżnić od zdziczałych ze względu na łatwość rozsiewania się z nasion. Obecnie rozpowszechniony niemal w całym kraju, szczególnie częsty na niżu na zachód od linii Wrocław-Płock-Gdańsk. Rzadko rośnie w górach i niektórych obszarach Polski północno-wschodniej i wschodniej. Zasięg obejmuje środkową i południową Europę (na północ po Danię i południową Szwecję), północną Afrykę i zachodnią oraz środkową Azję (po Mongolię i chiński region autonomiczny Sinciang na wschodzie). Zdziczały w rejonie upraw na różnych obszarach o klimacie umiarkowanym, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Australii i Nowej Zelandii, w południowej części Ameryki Południowej, na wyspach Galapagos oraz w północnej Europie, w tym na wyspach brytyjskich.



Roślina jest zasobna w czynne biologicznie związki. Korzenie i kłącza zawierają asparaginę, saponiny sterydowe (pochodne sarsasapogeniny i diosgeniny), kumarynę, koniferynę, wanilinę, rutynę, nietypowe węglowodany (fruktany podobne do inuliny) z udziałem do 3,1%, olejki lotne, karotenoidy (fizaminę, kapsantynę) i aminokwasy. W zielu stwierdzono m.in. glikozyd koniferynę, kwas chelidonowy, saponiny oraz znaczne ilości aminokwasu asparaginy wraz z tyrozyną, argininą i metylosulfoniową pochodną metioniny. W owocach wyodrębniono m.in. kapsantynę, fizaminę i znikome ilości alkaloidów. Według niektórych źródeł owoce z powodu zawartości saponin mogą mieć działanie toksyczne po spożyciu.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-11-05 03:34:10]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=50790878. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Family Planning. [dostęp 30 czerwca2008].
  • Mikołaj Knaflewski: Uprawa szparagów coraz bardziej atrakcyjna (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-12].
  • B. Balicka, Z. Górnicka-Kaczorowska: Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003. ISBN 83-7377-033-X.
  • Barbara Balcer i Jacek Drobnik: Lecznicze rośliny naczyniowe w Farmakopei polskiej IV, V i VI (pol.). Ann. Acad. Med. Siles. 60, 6, 2006. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Zbigniew (red.) Borna: Szczegółowa uprawa warzyw. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973.
  • Aleksander Łukasiewicz: Krajowe byliny ozdobne. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956.
  • Jang D.S., Cuendet M., Fong H.H., Pezzuto J.M., Kinghorn A.D.: Constituents of Asparagus officinalis evaluated for inhibitory activity against cyclooxygenase-2 (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Jerzy Szwejda: Co zagraża plantacji szparagów? (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 12 sierpnia 2008].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  • Jonathan Roberts: Powab jabłka. Fascynujące dzieje owoców i warzyw. Warszawa: Świat Książki, 2003. ISBN 83-7311-783-0.
  • Walenty Babilas, Franciszek Kagan, Krzysztof Piekarczyk: Poradnik ochrony roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982.
  • Marian Gapiński (red.): Warzywa mało znane i zapomniane : [praca zbiorowa]. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1993, s. 155-158. ISBN 83-09-01603-4.
  • Chin C.K., Garrison S.A.: Functional Elements From Asparagus For Human Health (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Royal Botanic Garden Edinburgh: Asparagus officinalis (ang.). Flora Europaea. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Lityński M., Nieć H.: Warzywnictwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977, s. 208-214.
  • Zalecenia uprawowe (pol.). Polski Związek Producentów Szparaga. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • World Asparagus Situation & Outlook (ang.). United States Department of Agriculture Foreign Agricultural Service, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985. ISBN 83-09-00682-9.
  • Richer C., Decker N., Belin J., Imbs JL., Montastruc JL., Giudicelli JF. Odorous urine in man after asparagus.. „Br J Clin Pharmacol”. May;27. 5, s. 640-1, 1989. PMID: 2757887. 
  • Agnieszka Kręglicka: Szparagi (pol.). Gazeta.pl Kuchnia, 2001. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 614. ISBN 978-83-200-5311-1.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Amrit Pal Singh i A.S.Sandhu: Distribution of Steroid like Compounds in Plant Flora (ang.). Ethnobotanical Leaflets, 2003. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Asparagus officinalis L. (ang.). GRIN Taxonomy for Plants. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Leonidas Świejkowski: Klucz do oznaczania polskich roślin leczniczych i przemysłowych. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1952.
  • Meer man(s) met asperges (niderl.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001. ISBN 83-7255-326-2.
  • Asparagus – Clinical Overview (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • B.M. Korszikow: Lecznicze właściwości roślin uprawnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-01439-2.
  • Mitchell SC., Waring RH., Land D., Thorpe WV. Odorous urine following asparagus ingestion in man.. „Experientia”. Apr 15;43. 4, s. 382-3, 1987. PMID: 3569485. 
  • Alina Kałużewicz: Szparagowa Konferencja Prasowa (pol.). Hasło Ogrodnicze. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Frank Massholder: Szparagi (pol.). pl.foodlexicon. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Stowarzyszenie "Dziennikarze dla Zdrowia": Stomia (przetoka) (pol.). biomedical.pl, 2007. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008. ISBN 83-60466-51-3.
  • Oliwka: Wykwintne szparagi (pol.). Chwila dla Ciebie, 2007. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Paweł Grzybowski: Szparagowe żniwa rozpoczęte! (pol.). Biznes Poznański, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • USDA Nutrient database (ang.). [dostęp 28 czerwca 2008].
  • Michael Tierra: A Botanical Approach to the Treatment of Cancer (ang.). Planetherbs. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Józef Mądalski: Atlas flory polskiej i ziem ościennych. Tom II, zeszyt 5. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, 1990. ISBN 83-01-08658-0.
  • Lison M., Blondheim SH., Melmed RN. A polymorphism of the ability to smell urinary metabolites of asparagus.. „Br Med J”. 281. 6256, s. 1676-8, 1981. PMID: 7448566. 
  • Asparagus (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Waring RH., Mitchell SC., Fenwick GR. The chemical nature of the urinary odour produced by man after asparagus ingestion.. „Xenobiotica”. Nov;17. 11, s. 1363-71, 1988. PMID: 3433805. 
  • John Heinerman: Heinerman's New Encyclopedia of Fruits & Vegetables. West Nyack, NY: Parker, 1995. ISBN 0-13-209222-0.
  • Yakubu M.T.,Akanji M.A,Oladiji A.T.. Male Sexual Dysfunction and Methods used in Assessing Medicinal Plants with Aphrodisiac Potentials. „Pharmacognosy Reviews”. 1 January-May, 2007. 
  • Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico, 1995. ISBN 83-7073-080-9.