Szparag lekarski Asparagus officinalis

Szparag lekarski (Asparagus officinalis L.) – gatunek byliny z rodziny szparagowatych. Występuje naturalnie w obszarze śródziemnomorskim i na terenach przyległych. Jest jedynym jadalnym przedstawicielem rodzaju szparag (Asparagus) i jako roślina uprawna rozpowszechniony został na całym świecie, z największym obecnie ośrodkiem produkcji w Chinach. Jest warzywem cenionym ze względu na walory smakowe i lekkostrawność, przy czym jadalne są młode pędy zwane zwyczajowo szparagami lub wypustkami szparagów. W ofercie handlowej obecne są białe i zielone wypustki, które mimo różnic są pędami tego samego gatunku. Różna barwa wypustek wynika z różnego sposobu uprawy – zielone wypustki wyrastają nad powierzchnię gruntu, a białe rosną przysypane ziemią. Szparag lekarski stosowany jest także jako roślina ozdobna i lecznicza, choć w Polsce od wielu lat nie jest jednak umieszczany w oficjalnym wykazie roślin leczniczych. Według medycyny ludowej oraz wzmianek w literaturze pięknej bywają uważane za afrodyzjak. Współczesne badania potwierdziły jego działanie moczopędne, ułatwiające defekację, hipotensyjne (tj. obniżające nadciśnienie tętnicze – dzięki poprawie stosunku jonów potasu do sodu), a także dużą zawartość witamin, soli mineralnych i przeciwutleniaczy.

Kwiaty zwisające, drobne (do 4-6 mm długości), dzwonkowate, żółtawe lub jasnozielone. Wyrastają pojedynczo lub po 2-3 z rozgałęzień w górnej części pędu. Osadzone są na cienkich szypułkach, długich zwykle na 10-20 mm, z kolankiem w połowie długości. Kwiaty męskie i żeńskie zwykle tworzą się na różnych roślinach (gatunek dwupienny), choć zdarzają się i kwiaty obupłciowe. Sześć listków okwiatu zrośniętych jest u nasady, końce mają lekko zaokrąglone. Do okwiatu od wewnątrz przyrośnięte są w dolnej części listków nitki sześciu pręcików. Nitki te osiągają podobną długość jak podługowate, pomarańczowe pylniki. W kwiatach męskich słupek jest zmarniały, w kwiatach żeńskich – pręciki, a poza tym okwiat jest krótszy. Słupek jest 3-komorowy, z 3-dzielnym znamieniem. Owoc kulista jagoda o średnicy 6-10 mm, po dojrzeniu czerwona. W trzech komorach nasiennych zawiera zwykle sześć nasion. U nasady jagody utrzymują się listki okwiatu. ; Nasiono: Niemal kuliste, czarne, o matowej, pomarszczonej powierzchni. W 1 g nasion znajduje się 35-60 sztuk.

Biologia i występowanie


W Polsce dziko rośnie w południowej części kraju, na północy prawdopodobnie tylko zdziczały z dawnych upraw. Stanowiska dzikie trudno odróżnić od zdziczałych ze względu na łatwość rozsiewania się z nasion. Obecnie rozpowszechniony niemal w całym kraju, szczególnie częsty na niżu na zachód od linii Wrocław-Płock-Gdańsk. Rzadko rośnie w górach i niektórych obszarach Polski północno-wschodniej i wschodniej. Zasięg obejmuje środkową i południową Europę (na północ po Danię i południową Szwecję), północną Afrykę i zachodnią oraz środkową Azję (po Mongolię i chiński region autonomiczny Sinciang na wschodzie). Zdziczały w rejonie upraw na różnych obszarach o klimacie umiarkowanym, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Australii i Nowej Zelandii, w południowej części Ameryki Południowej, na wyspach Galapagos oraz w północnej Europie, w tym na wyspach brytyjskich.

Rośnie na suchych zboczach, przydrożach i w świetlistych zaroślach. Gatunek charakterystyczny dla muraw kserotermicznych z rzędu Festucetalia valesiacae. Przystosowaniem do suchych siedlisk jest redukcja liści do łusek, przejęcie funkcji asymilacyjnej przez łodygę (analogicznie jak u kaktusów) oraz głęboki system korzeniowy.

Historia
Uprawiany jako warzywo już w starożytności przez Egipcjan, Greków i Rzymian. Jego wizerunki obecne są na egipskich sarkofagach sprzed 5 tys. lat. W różnych cywilizacjach odgrywał ważną rolę jako symbol falliczny, ze względu na podobieństwo młodych pędów do prącia w czasie wzwodu. Uważany za afrodyzjak. Rzymianie mieli aluzyjne powiedzenie: Zrób to, zanim ugotują się szparagi. W XVI wieku szejk Omar Ibn Muhammed Al Nefzawi w dziele Aromatyczny ogród pisał o szparagach: Smażone z żółtkami w tłustym mleku wielbłądzim i miodzie powodują, iż męski członek jest w pogotowiu dzień i noc. Kato Starszy (zm. 149 r. p.n.e.) odnotował w De agri cultura szparagi jako jedyne warzywo obok kapusty warte uprawy. Columella w I w. n.e. pisał, że Rzymianie konserwowali szparagi w sosie własnym, a spożywali na gorąco z roztopionym masłem, solą, pieprzem i kroplą cytronu. W Europie w czasie średniowiecza stracił popularność, którą odzyskał w wieku XVI. Stał się wówczas popularny w Anglii i Francji, później także w Niemczech. Obecnie uprawiany na całym świecie. Na straganach Europy pojawiają się obok uprawianych szparagów, także znacznie cieńsze, ale wyśmienite pędy szparagów dziko rosnących.
Walory kulinarne
Szparagi opisywane są jako jedne z najsmaczniejszych warzyw. Charakteryzują się delikatnym smakiem i komponują się z potrawami mięsnymi, rybami, drobiem oraz z innymi warzywami. Znana jest także zupa szparagowa. Walory smakowe, lekkostrawność, duża zawartość witamin (C, kwas foliowy), soli mineralnych (cynk, wapń), przeciwutleniaczy (rutyna, glutation) i błonnika oraz niska wartość energetyczna (100 g świeżych szparagów dostarcza 17 kilokalorii, a 10 ugotowanych pędów zawiera 33 kcal) sprawiają, że szparagi są zalecane w zdrowej diecie,. Spożywane młode pędy określane są w ofercie handlowej mianem "wypustek". Prażone nasiona stanowią surogat kawy.
U niektórych osób spożycie szparagów może spowodować nadmierne wydzielanie gazów jelitowych. Ponadto po spożyciu szparagów u średnio 40-50% osób pojawia się nieprzyjemny zapach moczu. Cecha ta ma podłoże genetyczne (dziedziczona autosomalnie dominująco), odzwierciedla zdolność metabolizowania związków prekursorowych ze szparagów, i jest w różnym stopniu obecna w różnych populacjach ludzkich (w niektórych, np. populacji kaukazoidalnej na terenie Francji cechę wykazuje 100% osobników). Zapach jest wynikiem pojawienia się w urynie mieszaniny sześciu zawierających siarkę pochodnych alkilowych: metanotiolu, dimetylosulfidu, dimetylodisulfidu, dimetylosulfotlenku, dimetylosulfonu i bis-(metyltio)metanu; wszystkie z nich mają charakterystyczne, odrażające zapachy kojarzone z gnijącymi produktami, gotowaną kapustą itp. Związki te nie występują naturalnie w szparagach, a są one efektem metabolizmu związków prekursorowych z tego warzywa, jak: S-metylmetioniny (pochodna aminokwasu metioniny) czy kwasu asparagusowego (pochodna waliny). Zdolność wyczuwania tych zapachów także nie jest powszechną i jednolitą cechą u ludzi. Szczególna nadwrażliwość węchowa na związki zapachowe będące metabolitami prekursorów ze szparagów jest przykładem polimorfizmu genetycznego, z ok. 10% osobników szczególnie nadwrażliwych węchowo na te związki (zarówno we własnym, jak i cudzym moczu).
Sposoby przyrządzania
Sporządza się z nich sałatki i zupy, służą jako dodatek do potraw mięsnych i rybnych. Przed przyrządzeniem bielone pędy szparagów znajdujące się w ofercie handlowej wymagają obrania (skrobaczką lub nożem usuwa się skórkę od góry do dołu). Wypustki zielone nie wymagają obierania. Następnie należy odciąć lub odłamać stwardniałą nasadę pędu. Szparagi gotuje się ok. 10-15 minut w osolonej wodzie, z dodatkiem soku cytryny i masła. Soku z cytryny nie dodaje się podczas gotowania zielonych szparagów, ponieważ zabarwia je na szaro. Szparagi białe gotuje się do miękkości, a zielone krócej (al dente). Gotować można zarówno w specjalnych, wysokich garnkach jak i płaskich, odpowiednio szerokich, gdzie można pędy związać w celu łatwiejszego ich wyciągnięcia z garnka. Po ugotowaniu podaje się je z masłem, sosem holenderskim, beszamelem, vinegret z dodatkami, takimi jak natka pietruszki, bułka tarta, parmezan, posiekane jajka na twardo. Szparagi można także zapiekać w piecu lub grillu.


Historia
W Europie wschodniej i Azji odwary z kłączy i korzeni szparagów od dawna były stosowane w chorobach układu krążenia i nerek, reumatyzmie i epilepsji. Kompresami z odwarami leczono ropne schorzenia skóry. Nalewkę z jagodami szparagów uważano za środek zapobiegający impotencji. W chińskim lecznictwie ludowym odwary z kłączy i korzeni używane były jako środek moczopędny, poprawiający nastrój psychiczny, leczący lub zapobiegający podagrze, cukrzycy i impotencji. W farmakopeach niektórych krajów szparagi uznane są lub były za oficjalną roślinę leczniczą (np. we Francji, Meksyku, Portugalii, Wenezueli). W ostatnich wydaniach Farmakopea polonica szparagi nie są wymieniane.
Surowiec zielarski
Gdy szparag stosowany był w lecznictwie jako roślina ziołowa, surowcem zielarskim było kłącze z korzeniami – Rhizoma (Radix) Asparagi oraz owoce – Fructus Asparagi.
Działanie
Współczesna zachodnia medycyna uważa szparagi za warzywo bogate w witaminy i sole mineralne. Szparagi zawierają dużą ilość kwasu foliowego (10 ugotowanych pędów dostarcza 225 mikrogramów, czyli prawie 50% dziennego zapotrzebowania) oraz witaminy C (10 ugotowanych pędów dostarcza 25 mg). Z tego powodu szparagi zalecane są kobietom planującym ciążę jako bogate źródło kwasu foliowego. Poza tym w szparagach znajduje się witamina E, karoten, potas, błonnik oraz glutation, a więc m.in. przeciwutleniacze korzystnie działające na skórę. Młode pędy i korzenie mają działanie moczopędne i lekko rozwalniające, choć nie są to oddziaływania odpowiednio potwierdzone w przypadku ludzi (efekt potwierdzony został w badaniach z udziałem zwierząt). Podobnie uważa się tylko, że są też skuteczne w zapobieganiu tworzenia się kamieni nerkowych. Asparagina i wyciąg ze szparagów powoduje spadek ciśnienia tętniczego, rozszerzenie naczyń wieńcowych, wzmożenie siły skurczów mięśnia sercowego przy równoczesnym spowolnieniu ich rytmu. Powszechne stosowanie w leczeniu impotencji w różnych kulturach, np. w Anglii i Indiach, wynikało prawdopodobnie głównie z powodu fallicznych skojarzeń tego warzywa. Aktualnie przypuszcza się, że szparagi dostarczają organizmowi licznych składników o wysokiej wartości odżywczej, poprawiając stan zdrowia, a tym samym potencję seksualną oraz zwiększając libido. Roślina zawiera fitoestrogeny, zwane asparagozydami, które jednak bez wyraźnych skutków stosowano w leczeniu dysfunkcji seksualnych u kobiet. Według niektórych naukowców fitoestrogeny obecne w gatunku Asparagus adscendens hamują przekształcanie testosteronu w 5-alfa-dihydrotestosteron, zwiększając jego stężenie w organizmie. Według niektórych źródeł gatunek ten został wymieniony w starych tekstach ajurwedyjskich jako pobudzający seksualnie, inni autorzy odnoszą jednak zapisy medycyny ajurwedyjskiej do kłączy Asparagus racemosus. Według zielarza Michaela Tierry, założyciela American Herbalists Guild, szparagi spożywane jako warzywo mają też działać normalizująco na podziały komórek w chorobach nowotworowych oraz oczyszczać organizm stymulując pracę nerek i oczyszczając układ limfatyczny. W ramach poszukiwania aktywnych związków pochodzenia roślinnego do walki z chorobą nowotworową przeprowadzono również badania kliniczne ze związkami obecnymi w szparagach. Szczególną uwagę zwrócono na protodioscynę, rutynę i kwercetynę, które znajdują się w zielonych szparagach. Istnieją sprzeczne doniesienia nt. wpływu szparagów na dnę moczanową. Z jednej strony opisywane są jako ułatwiające rozpuszczanie złogów moczanów wywołujących dnę, z drugiej strony, ze względu na wysoką zawartość puryn, szparagi nie są polecane osobom cierpiącym na to schorzenie.
Dawkowanie
Szparagi spożywane są zwykle jako warzywo. Jak do tej pory nie ustalono bezpieczeństwa i efektywności działania szparagów, dlatego nie należy przekraczać ilości normalnie spożywanych podczas posiłku. W szparagach dostępnych na rynku mogą znajdować się pozostałości herbicydów i insektycydów, np. permetryny. W dawkach leczniczych wysuszone kłącze przyjmowane jest w formie naparu, przy czym zalecana dawka dzienna wynosi 45-60 g surowca. Przed leczeniem zaleca się też wypicie większej ilości płynów.

Żywozielone pędy zachowują barwę do późnej jesieni. Wykorzystywane są do bukietów.



Roślina jest zasobna w czynne biologicznie związki. Korzenie i kłącza zawierają asparaginę, saponiny sterydowe (pochodne sarsasapogeniny i diosgeniny), kumarynę, koniferynę, wanilinę, rutynę, nietypowe węglowodany (fruktany podobne do inuliny) z udziałem do 3,1%, olejki lotne, karotenoidy (fizaminę, kapsantynę) i aminokwasy. W zielu stwierdzono m.in. glikozyd koniferynę, kwas chelidonowy, saponiny oraz znaczne ilości aminokwasu asparaginy wraz z tyrozyną, argininą i metylosulfoniową pochodną metioniny. W owocach wyodrębniono m.in. kapsantynę, fizaminę i znikome ilości alkaloidów. Według niektórych źródeł owoce z powodu zawartości saponin mogą mieć działanie toksyczne po spożyciu.



Wraz z popularyzacją upraw szparagi w XVI wieku zaczęły się także pojawiać na obrazach przedstawiających martwe natury i sceny rodzajowe. Malowali je m.in. Vincenzo Campi (zm. 1591) z Cremony na obrazie Sprzedawczyni owoców oraz Frans Snyders (zm. 1657) w Martwej naturze z owocami w wiklinowym koszu.

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-05-28 03:33:30]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=49406133. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Family Planning. [dostęp 30 czerwca2008].
  • Mikołaj Knaflewski: Uprawa szparagów coraz bardziej atrakcyjna (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-12].
  • B. Balicka, Z. Górnicka-Kaczorowska: Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003. ISBN 83-7377-033-X.
  • Barbara Balcer i Jacek Drobnik: Lecznicze rośliny naczyniowe w Farmakopei polskiej IV, V i VI (pol.). Ann. Acad. Med. Siles. 60, 6, 2006. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Zbigniew (red.) Borna: Szczegółowa uprawa warzyw. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973.
  • Aleksander Łukasiewicz: Krajowe byliny ozdobne. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956.
  • Jang D.S., Cuendet M., Fong H.H., Pezzuto J.M., Kinghorn A.D.: Constituents of Asparagus officinalis evaluated for inhibitory activity against cyclooxygenase-2 (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Jerzy Szwejda: Co zagraża plantacji szparagów? (pol.). Hasło Ogrodnicze, 2000. [dostęp 12 sierpnia 2008].
  • Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  • Jonathan Roberts: Powab jabłka. Fascynujące dzieje owoców i warzyw. Warszawa: Świat Książki, 2003. ISBN 83-7311-783-0.
  • Walenty Babilas, Franciszek Kagan, Krzysztof Piekarczyk: Poradnik ochrony roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982.
  • Marian Gapiński (red.): Warzywa mało znane i zapomniane : [praca zbiorowa]. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1993, s. 155-158. ISBN 83-09-01603-4.
  • Chin C.K., Garrison S.A.: Functional Elements From Asparagus For Human Health (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Royal Botanic Garden Edinburgh: Asparagus officinalis (ang.). Flora Europaea. [dostęp 24 czerwca 2008].
  • Lityński M., Nieć H.: Warzywnictwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977, s. 208-214.
  • Zalecenia uprawowe (pol.). Polski Związek Producentów Szparaga. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • World Asparagus Situation & Outlook (ang.). United States Department of Agriculture Foreign Agricultural Service, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Agnieszka Kręglicka: Szparagi (pol.). Gazeta.pl Kuchnia, 2001. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985. ISBN 83-09-00682-9.
  • Richer C., Decker N., Belin J., Imbs JL., Montastruc JL., Giudicelli JF. Odorous urine in man after asparagus.. „Br J Clin Pharmacol”. May;27. 5, s. 640-1, 1989. PMID: 2757887. 
  • Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Amrit Pal Singh i A.S.Sandhu: Distribution of Steroid like Compounds in Plant Flora (ang.). Ethnobotanical Leaflets, 2003. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Asparagus officinalis L. (ang.). GRIN Taxonomy for Plants. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Leonidas Świejkowski: Klucz do oznaczania polskich roślin leczniczych i przemysłowych. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1952.
  • Meer man(s) met asperges (niderl.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001. ISBN 83-7255-326-2.
  • Asparagus – Clinical Overview (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • Asparagus (ang.). [dostęp 4 lipca 2008].
  • B.M. Korszikow: Lecznicze właściwości roślin uprawnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-01439-2.
  • Mitchell SC., Waring RH., Land D., Thorpe WV. Odorous urine following asparagus ingestion in man.. „Experientia”. Apr 15;43. 4, s. 382-3, 1987. PMID: 3569485. 
  • Alina Kałużewicz: Szparagowa Konferencja Prasowa (pol.). Hasło Ogrodnicze. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • Frank Massholder: Szparagi (pol.). pl.foodlexicon. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Stowarzyszenie "Dziennikarze dla Zdrowia": Stomia (przetoka) (pol.). biomedical.pl, 2007. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008. ISBN 83-60466-51-3.
  • Oliwka: Wykwintne szparagi (pol.). Chwila dla Ciebie, 2007. [dostęp 27 czerwca 2008].
  • Paweł Grzybowski: Szparagowe żniwa rozpoczęte! (pol.). Biznes Poznański, 2005. [dostęp 26 czerwca 2008].
  • USDA Nutrient database (ang.). [dostęp 28 czerwca 2008].
  • Michael Tierra: A Botanical Approach to the Treatment of Cancer (ang.). Planetherbs. [dostęp 30 czerwca 2008].
  • Józef Mądalski: Atlas flory polskiej i ziem ościennych. Tom II, zeszyt 5. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, 1990. ISBN 83-01-08658-0.
  • Lison M., Blondheim SH., Melmed RN. A polymorphism of the ability to smell urinary metabolites of asparagus.. „Br Med J”. 281. 6256, s. 1676-8, 1981. PMID: 7448566. 
  • Waring RH., Mitchell SC., Fenwick GR. The chemical nature of the urinary odour produced by man after asparagus ingestion.. „Xenobiotica”. Nov;17. 11, s. 1363-71, 1988. PMID: 3433805. 
  • John Heinerman: Heinerman's New Encyclopedia of Fruits & Vegetables. West Nyack, NY: Parker, 1995. ISBN 0-13-209222-0.
  • Yakubu M.T.,Akanji M.A,Oladiji A.T.. Male Sexual Dysfunction and Methods used in Assessing Medicinal Plants with Aphrodisiac Potentials. „Pharmacognosy Reviews”. 1 January-May, 2007. 
  • Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico, 1995. ISBN 83-7073-080-9.