Zawilec gajowy Anemone nemorosa

Zawilec gajowy (Anemone nemorosa L.) – gatunek byliny należący do rodziny jaskrowatych. Geofit, który masowo zakwitając podczas przedwiośnia ozdabia lasy liściaste i mieszane w niemal całej Europie. Jest rośliną trującą. W przeszłości był wykorzystywany w medycynie ludowej i weterynaryjnej. Jest bardzo zmienny, przy czym wyróżniane spoza Europy podgatunki o zasięgach obejmujących Daleki Wschód i Amerykę Północną, traktowane bywają też jako odrębne gatunki. W uprawie znajdują się odmiany o kwiatach większych i inaczej zabarwionych niż u białokwiatowej formy typowej, a także odmiany o kwiatach pełnych. Ze względu na bardzo wolne tempo rozprzestrzeniania się uważany jest za roślinę wskaźnikową dawnych lasów.

Liście na pędzie kwiatonośnym osadzone są okółkowo na szczycie łodygi trzy liście podkwiatostanowe. Liście osadzone są na spłaszczonych ogonkach o długości sięgającej połowy długości blaszki liściowej. W kątach tych liści nie ma pączków, spomiędzy nich wyrasta jedynie pojedyncza szypułka kwiatowa. Wszystkie liście są dłoniastodzielne lub dłoniastosieczne. Każdy z odcinków liścia jest podwójnie lub potrójnie wcięty z brzegiem piłkowanym. W czasie kwitnienia rozwija się czasem pojedynczy liść odziomkowy, podobny do łodygowych, ale większy i na długim, zaokrąglonym ogonku wyrastający wprost z kłącza. Kwiaty na szczycie pędu nadziemnego, na długiej szypułce wyrastającej z okółka liści podkwiatostanowych, rozwija się tylko jeden kwiat (rzadko dwa), składający się zwykle z 6, rzadziej z 7 lub 8 listków okwiatu. Od wewnątrz listki są białe, od zewnątrz często różowawe. Mają kształt owalno wydłużony i są nagie. Na wypukłym dnie kwiatowym osadzone są liczne żółte pręciki i liczne słupki (ok. 20). Pęd z pąkiem kwiatowym zwisa na szczycie i dopiero podczas kwitnienia prostuje się. Kwiaty zamykają się i zwisają o zmroku oraz podczas chłodnych, pochmurnych lub deszczowych dni, podnoszą się i rozchylają okwiat podczas dni pogodnych. Ruchy nastyczne kwiatów warunkowane są zmianą temperatury wynoszącą 5–10 °C. Kwiaty zapylane są przez owady, choć możliwa jest też samopylność. Pozbawione są miodników, ale skutecznie wabią owady dzięki dużej produkcji pyłku kwiatowego. Łodyga pojawia się wczesną wiosną. Ma wysokość 10–20 (30) cm, jest naga lub skąpo owłosiona i nierozgałęziona. Owoc szorstkie, owłosione, zielonawe, jednonasienne i niepękające niełupki z wygiętym dzióbkiem, długości 3–5 mm, szerokości 1,7 mm i grubości 0,7 mm. Liczne niełupki są zebrane w zwisający owoc zbiorowy. Nasiona zaopatrzone są w niewielki elajosom.

Biologia i występowanie


Występuje w Europie północnej i środkowej sięgając na wschodzie Rosji i zachodniej części Ukrainy, na południu granica zasięgu biegnie od Stambułu, przez północną Grecję i Włochy do północnej Hiszpanii. Poza granicami naturalnego zasięgu gatunek został zawleczony na Islandię, występuje jako zdziczały w Stanach Zjednoczonych i w Nowej Zelandii.
Informacje o zasięgu obejmującym także wschodnią część Azji i Amerykę Północną dotyczą szerokiego ujęcia gatunku, obecnie rzadko obecnego w literaturze taksonomicznej (taksony występujące w tamtych obszarach opisywane są jako odrębne, drobne gatunki).
W Polsce rośnie pospolicie na całym niżu, w górach sięga pod regiel górny (w Tatrach rośnie po 1520 m n.p.m., a na Babiej Górze sięga do 1350 m n.p.m.). Rzadziej notowany jest jedynie w rejonie Kujaw, na północnym Mazowszu, lokalnie na Mazurach.


Geofit. Pospolicie występuje w lasach liściastych, mniej licznie w mieszanych i iglastych oraz w zaroślach. Poza lasami spotykany jest także na łąkach i pastwiskach, w takich miejscach częściej na obszarach górskich, w sąsiedztwie lasów lub w miejscach zacienionych. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla lasów liściastych Cl. Querco-Fagetea. Na stanowiskach rośnie zwykle masowo.
Zawilec gajowy występuje na glebach świeżych, żyznych, o odczynie obojętnym lub słabo kwaśnym. Dobrze rośnie w miejscach półcienistych i zacienionych. Należy do skiofitów o zapotrzebowaniu na światło wynoszącym 40–20%. Jest gatunkiem charakterystycznym dla siedlisk lasu mieszanego świeżego (LMśw) i boru mieszanego świeżego (BMśw). Obecność zawilca gajowego wskazuje na szybki proces próchnicowania (rozkładu substancji organicznych). Gatunek ten preferuje siedliska świeżo-wilgotne, ale rośnie też w miejscach wilgotnych i podmokłych, z wyjątkiem miejsc z wodą stagnującą. Obfitująca w opady jesień i zima oraz wysoka wilgotność powietrza w okresie rozwoju kwiatów wpływają jednak negatywnie na intensywność kwitnienia zawilca gajowego wiosną (nie ograniczając wzrostu wegetatywnego roślin).
Krótkotrwałe, lecz intensywne kwitnienie zawilców gajowych kształtuje aspekt wiosenny lasów, w których rośliny te zwykle masowo występują.
Jako gatunek cieniolubny i wolno rozprzestrzeniający się bywa traktowany jako roślina wskaźnikowa dawnych lasów, tj. kompleksów leśnych zachowanych na przestrzeni wieków.


Zawilec gajowy był znany jako roślina trująca i lecznicza w starożytności. Pisali o nim np. Pedanios Dioskurydes, Hipokrates, Columella. W okresie renesansu wymieniony przez Matthiolego. W 1775 George Motherby przyznawał, że roślina jest znacznie bardziej popularna w ogrodnictwie niż w zastosowaniach medycznych. W lecznictwie ludowym ze świeżego ziela wytwarzano rozgrzewającą "kamforę zawilcową". W dawnych publikacjach podkreślano możliwość zewnętrznego stosowania ziela i ryzyko związane z zażywaniem leków doustnych. Świeże ziele pozyskane ze stanowisk naturalnych stosowane było także w homeopatii. Mimo, że w suszonym zielu następuje szybki rozkład ranunkuliny, według niektórych źródeł jeszcze około połowy XX wieku stosowane było w weterynarii. Potencjalne walory lecznicze ziela, zarówno suszonego jak i świeżego, nie są znane współczesnej medycynie i jest to wynikiem nie tyle bezużyteczności tej rośliny, co braku badań nad jej substancjami czynnymi.
Surowiec zielarski
Świeże ziele Herba Anemonis nemorosae. W zastosowaniach z zakresu medycyny ludowej ceniono surowiec zbierany przed kwitnieniem, natomiast do tworzenia preparatów homeopatycznych stosowano rośliny owocujące.
Działanie
Świeże rośliny lub sok z nich stosowano do "wyciągania pęcherzy", przy bólu zębów, chorobach reumatycznych, do oczyszczania ran oraz w leczeniu zapalenia oskrzeli. Kłącza ze względu na ostry smak były żute w celu "oczyszczenia głowy".

Zawilce stanowią charakterystyczną, wiosenną ozdobę lasów. Nie nadają się do zrywania w formie małych bukietów z powodu niewielkiej trwałości, wynoszącej tylko 2 dni. Mogą być uprawiane w parkach i ogrodach. Dają szczególny efekt rosnąc w dużych płatach jako roślina dywanowa, na tych samych stanowiskach z paprociami. Wiosną ozdobą są zawilce, a w ciągu lata ich miejsce zajmują liście paproci. Zawilce dobrze znoszą koszenie i grabienie, mogą jednak jako rośliny dość żarłoczne ograniczać rozwój innych gatunków, szczególnie z rodziny bobowatych.



Jest to roślina trująca. Podobnie jak wszystkie gatunki z rodziny jaskrowatych zawiera we wszystkich organach trującą ranunkulinę, przy czym najwięcej jest jej w kłączach. Glikozyd ten łatwo się rozkłada na glukozę i toksyczną protoanemoninę pod wpływem enzymu ranunkulazy podczas suszenia lub przy zniszczeniu tkanek (np. przy zrywaniu, rozcieraniu lub żuciu rośliny). Protoanemonina to lakton o gorzkim i piekącym smaku i ostrym zapachu. Wykazuje bardzo silne działanie drażniące błony śluzowe i skórę. W wyniku kontaktu z rozgniecioną rośliną lub z jej sokiem na skórze pojawia się zaczerwienienie i obrzęk, piekący ból i pęcherze. Dłuższy kontakt prowadzi do rozpadu tkanki. Niebezpieczne może być potarcie oczu lub ust nieumytą dłonią po zrywaniu kwiatów, zwłaszcza w przypadku dzieci – powstać mogą dokuczliwe stany zapalne. Zatrucia w wyniku spożycia są bardzo rzadkie z powodu piekącego smaku tych roślin. W przypadku spożycia następuje zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, żołądka i jelit, krwawa biegunka, omdlenia, czasem drgawki, w końcu niewydolność krążeniowa, oddechowa i zapalenie nerek z krwiomoczem i białkomoczem. W wyniku zatrucia może nastąpić nieodwracalne uszkodzenie nerek. W przypadku spożycia roślin konieczne jest płukanie żołądka, nie wolno prowokować wymiotów, podawać należy duże ilości płynów. Po wysuszeniu roślina w znacznym stopniu traci właściwości toksyczne.
W miejscach masowego występowania zawilca gajowego na łąkach nie powinno się wypasać bydła, ponieważ ulega zatruciu z objawami podobnymi jak wyżej opisano.


Włodzimierz Scisłowski poświęcił zawilcowi jeden ze swoich utworów z serii Ładne ziółka. Naukowa nazwa zawilca gajowego stanowi tytuł wiersza Zofii Nałkowskiej (fragment):

Jakże dziękuję panu za te białe kwiaty,
Rwane w majowy świt
Między pocałunkami...

Zawilec gajowy jest symbolem szwedzkiej Chrześcijańskiej Demokracji oraz Ogrodu Botanicznego w Göteborgu. Dawniej jego symbolika była ponoć bardziej złowroga, choć niepewne, wręcz nieprawdopodobne jest identyfikowanie z tym gatunkiem przypisywanej mu symboliki śmierci i choroby w starożytnej kulturze egipskiej i chińskiej, ponieważ obszary rozwoju tych cywilizacji znajdują się poza zasięgiem gatunku, może więc chodzić o podobną roślinę. Starożytni Rzymianie zbierali pierwsze kwitnące okazy zawilców, traktując je jako talizman chroniący przed wszelkimi chorobami. Z genezą nazwy antycznej (adoptowanej jako nazwa rodzajowa – Anemone) wiązana jest symbolika nietrwałości (płatki kwiatu są nietrwałe, łatwo porywa je wiatr).

Źródło informacji: Wikipedia : wolna encyklopedia [dostęp: 2017-10-21 19:13:46]. Dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=49910566. Główni autorzy artykułu w Wikipedii: zobacz listę.

  • Eric Post, Rolf Langvatn†,Mads C. Forchhammer,Nils Chr. Stenseth: Environmental variation shapes sexual dimorphism in red deer (ang.). PNAS vol. 96 no. 8: 4467-4471, 1999. [dostęp 2009-11-05].
  • Agata Wołczańska, Monika Kozłowska, Marcin Piątek, Wiesław Mułenko: Survey of the genus Discosia (Anamorphic Fungi) in Poland (ang.). Polish Botanical Journal 49(1): 55–61, 2004. [dostęp 2009-11-05].
  • Douglas Harper: Anemone (ang.). Online Etymology Dictionary. [dostęp 2009-11-06].
  • T.G. Tutin i in.: Flora Europaea Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1964, s. 218.
  • Grzegorz Bobrowicz. Fenomen kwietniowego runa. „Przyroda Polska”, 2003. Liga Ochrony Przyrody (pol.). 
  • Hermann Meusel, E. Jäger, E. Weinert: Vergleichende Chorologie der Zentraleuropäischen Flora. Jena: VEB Gustav Fischer Verlag, s. 159.
  • Kristdemokraterna (szw.). [dostęp 2009-11-04].
  • Józef Paczoski: Rodzina:Ranunculaceae Jaskrowate. W: Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i Ziem Ościennych Tom III. Szafer Władysław (red.). Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1927.
  • Leokadia Witkowska-Żuk: Atlas roślinności lasów. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2008. ISBN 83-7073-649-1.
  • Jan Van Uytvanck, Maurice Hoffmann: Impact of grazing management with large herbivores on forest ground flora and bramble understorey (ang.). Acta Oecologica Volume 35, Issue 4, 2009. [dostęp 2009-11-05].
  • Introduction to ancient woodland indicator species (ang.). Offwell Woodland & Wildlife Trust. [dostęp 2009-11-02].
  • R. Wittig. Experimental research on recolonisation with Anemone nemorosa of the beech forests of the Ruhr district (Germany) floristically impoverished by air pollution.. „Environ Sci Pollut Res Int”. 15 (6), s. 492-8, Sep 2008. DOI: 10.1007/s11356-008-0026-z. PMID: 18622635. 
  • Kazimierz i in. Zarzycki: Ecological indicator values of vascular plants of Poland = Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2002. ISBN 83-85444-95-5.
  • Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
  • George Motherby: A new medical dictionary (wersja cyfrowa). London: oryg. "printed for J. Johnson", wersja cyfrowa - National Library of Australia, 1775.
  • Anemonoides nemorosa (L.) Holub (wł.). Schede di botanika. [dostęp 2009-10-29].
  • Tadeusz Henryk Puchniarski: Rośliny siedlisk leśnych w Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004. ISBN 83-09-01822-3.
  • Sue Eland: Anemonoides nemorosa (ang.). 2008. [dostęp 2009-11-04].
  • Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-04299-4.
  • Anemone nemorosa (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-04-25].
  • Lidia Antkowiak: Rośliny lecznicze. Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego, 1998. ISBN 83-7160-146-8.
  • Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-10-25].
  • Malcolm Storey: Anemone nemorosa L. (Wood Anemone, Windflower) (ang.). BioImages: The Virtual Field-Guide (UK). [dostęp 2009-11-05].
  • Monika Wulf, Stephan Blank: Investigations on seed production and pollinator biology of Anemone nemorosa (Buschwindröschen) (ang.). Leibniz-Centre for Agricultural Landscape Research (ZALF), 2009. [dostęp 2009-11-05].
  • Ivana Stehlik, Rolf Holderegger: Spatial genetic structure and clonal diversity of Anemone nemorosa in late successional deciduous woodlands of Central Europe. Journal of Ecology 88, 3: 424-435. [dostęp 2009-11-02].
  • Deirdre A. Shirreffs, Adrian D. Bell: Rhizome Growth and Clone Development in Anemone nemorosa L. (ang.). Annals of Botany 54: 315-324, 1984. [dostęp 2009-10-26].
  • Andrea Mondonia, Robin Proberta, Graziano Rossia, Fiona Haya, Costantino Bonomi: Habitat-correlated seed germination behaviour in populations of wood anemone ( Anemone nemorosa L.) from northern Italy (ang.). Seed Science Research, 18 : 213-222 Cambridge University Press, 2008. [dostęp 2009-11-06].
  • Bertram Münker: Kwiaty polne i leśne. Warszawa: Bertelsmann Publishing, 1998. ISBN 8371297564.
  • Anemone-Rosaceae Rust – Ochropsora ariae (ang.). U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service, 2001. [dostęp 2009-11-05].
  • Zofia Nałkowska. ANEMONE NEMOROSA. „Tygodnik Ilustrowany”. 23 (1908), s. 452, 1908-06-06. Gebethner i Wolff. 
  • Marcin Stanisław Wilga: Grzyby i grzybki okolic Trójmiasta (pol.). lasy-oliwskie.info.pl. [dostęp 2009-10-28].
  • Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  • Marian Nowiński: Rośliny lecznicze flory polskiej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Nauki Biologiczne nr 4, 1959, s. 123.
  • Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
  • Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1982. ISBN 83-09-00660-8.
  • Henryk Sandner, Zdzisława Wójcik: Kalendarz przyrody. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1983. ISBN 8321403654.
  • Marian Nowiński: Chwasty łąk i pastwisk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1966.
  • Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: KiW, 1996. ISBN 83-05-12868-7.
  • Anemone nemorosa var. quinquefolia (L.) Pursh (ang.). ITIS report. [dostęp 2009-11-04].
  • Christopher Brickell: Wielka Encyklopedia Roślin. Warszawa: Muza S.A., 1993. ISBN 83-70790-157-3.
  • Graciela García-Guzmán i Anders Wennström: Interactions between Two Rust Fungi and Their Host Plant Anemone nemorosa (ang.). Ecography 24: 25-32, 2001. [dostęp 2009-10-28].
  • Henriette Kress: Anemone nemorosa. Wind Flower.. Henriette's Herbal Homepage. [dostęp 2009-10-29].
  • M. Grieve: Anemone (Wood) (ang.). botanical.com. [dostęp 2009-10-26].
  • Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008. ISBN 83-60466-51-3.
  • Jakub Mowszowicz: Flora wiosenna. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1987. ISBN 8302003220.
  • Friedrich Ehrendorfer, Rosabelle Samuel: Contributions to a molecular phylogeny and systematics of Anemone and related genera (Ranunculaceae - Anemoninae). Acta Phytotaxonomica Sinica 39 (4): 293-307, 2001. [dostęp 2009-10-28].
  • Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983. 83-09-00678-0.
  • Polska Bibliografia Literacka (pol.). Instytut Badań Literackich PAN w Warszawie. [dostęp 2009-10-28].
  • Germund Tyler: Relationships Between Climate and Flowering of Eight Herbs in a Swedish Deciduous Forest (ang.). Annals of Botany 87 (5), 2001. [dostęp 2009-10-27].
  • Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem autora, 1894.
  • Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950.
  • Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 246-247. ISBN 83-200-0419-5.
  • Anemone nemorosa. Plants For A Future database report. [dostęp 2009-10-27].
  • W. Szafer, S. Kulczyński, B. Pawłowski: Rośliny Polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
  • Gothenburg Botanical Garden (ang.). [dostęp 2011-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-01)].
  • Anemone nemorosa. Global Compendium of Weeds (GCW). [dostęp 2009-10-27].
  • Kazimierz Grabowski, Joanna Krause, Anna Lisiecka, Krystyna Oszkinis, Stanisława Szczepaniak: Rośliny ozdobne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990. ISBN 83-01-06672-5.
  • Hans-Peter Rusterholz, Marion Kisslinga, Bruno Baur: Disturbances by human trampling alter the performance, sexual reproduction and genetic diversity in a clonal woodland herb (ang.). Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics, 11, 1, (luty 2009): 17-29. [dostęp 2009-10-27].
  • Bolesław W. Alexandrowicz: Roślinność dna lasu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1951, s. 41.
  • Anemone altaica in Flora of China (ang.). eFloras.org. [dostęp 2009-10-26].
  • Maria Piskornik: Zawilce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988. ISBN 8309012756.
  • Robin Gill: The Impact of Deer on Woodland Biodiversity (ang.). Forestry Commission, 2000. [dostęp 2011-04-12].